نورنیوز- گروه اجتماعی: تهران در ساعت ۱۶ روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با ثبت شاخص کیفیت هوای ۱۹۳ در وضعیت قرمز قرار گرفت و در رتبه‌بندی جهانی شهرهای آلوده، پس از کلکته هند ایستاد. این در حالی است که پایتخت تنها یک روز قبل، با شاخص ۱۸۱ در رتبه سوم قرار داشت. افزایش آلودگی در روزهای اخیر، بار دیگر مسئله‌ای تکراری را پیش روی شهروندان گذاشته است: با آغاز فصل سرد، هوای تهران به‌تدریج ناسالم می‌شود و واکنش اصلی مدیریت شهری و دستگاه‌های مسئول، تشکیل جلسات اضطراری، اعمال محدودیت تردد و احتمال تعطیلی مدارس و ادارات است.
این چرخه سال‌هاست تکرار می‌شود؛ در حالی که آلودگی هوا نه یک اتفاق فصلی، بلکه نتیجه انباشته‌شدن مشکلاتی مانند فرسودگی ناوگان، کیفیت سوخت، ضعف نظارت بر صنایع و اجرا نشدن سیاست‌های زیست‌محیطی است. وارونگی دما و سکون هوا در پاییز و زمستان نیز باعث می‌شود آلاینده‌های منتشرشده در نزدیکی سطح زمین محبوس شوند و کیفیت هوا با سرعت بیشتری افت کند.
سهم خودروها، صنایع و گردوغبار در آلودگی تهران
بر اساس سیاهه انتشار جدید تهران که در سال ۱۴۰۴ نهایی شده و داده‌های پایه آن به سال ۱۴۰۱ بازمی‌گردد منابع متحرک با حدود ۴۶ درصد بیشترین سهم را در انتشار ذرات معلق دارند. پس از آن منابع کشاورزی با ۲۱ درصد، صنایع با ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها با ۱۴ درصد قرار گرفته‌اند. سهم بخش مسکونی نیز حدود یک درصد برآورد شده است؛ بنابراین تقلیل آلودگی تهران به خودروهای شخصی یا صرفاً صنایع تصویری ناقص از مسئله ارائه می‌دهد.
یک مطالعه بانک جهانی درباره تهران سهم گردوغبار طبیعی را در میانگین ذرات معلق ریز حدود یک‌چهارم برآورد کرده؛ اما نشان داده که این سهم فصلی است؛ چراکه در تابستان به ۵۶ درصد می‌رسد و در زمستان تا حدود ۷ درصد کاهش می‌یابد.
با چنین ترکیبی راهکارهای مقابله با آلودگی باید هم‌زمان چند محور را هدف بگیرند. گازسوز کردن خودروهای مستعد به‌ویژه ناوگان عمومی و تاکسی‌ها در صورتی که با تأمین سوخت استاندارد و حمایت مالی همراه باشد می‌تواند بخشی از انتشار آلاینده‌ها را کاهش دهد. تبدیل رایگان یا یارانه‌ای خودروهای واجد شرایط به سوخت پاک‌تر، توسعه زیرساخت شارژ و افزایش سهم خودروهای برقی نیز باید از سطح شعار و برنامه‌های محدود خارج شود. البته برقی‌سازی بدون اصلاح ناوگان تولید برق و مدیریت منابع آلاینده نیروگاهی به‌تنهایی درمان کامل معضل آلودگی نیست.
معاینه فنی نیز یکی از حلقه‌های مغفول این زنجیره است. قانون خودروهای شخصی و دولتی را تا چهار سال پس از تولید از دریافت معاینه فنی معاف کرده است؛ اما این معافیت به معنای تضمین سلامت فنی خودرو در تمام این مدت نیست؛ چراکه در سال ۱۴۰۲، حدود ۲۰ درصد از خودروهای زیر چهار سالی که داوطلبانه به مراکز معاینه فنی مراجعه کرده بودند مردود شدند. آماری که ضرورت نظارت بر کیفیت تولید و بررسی دوره‌ای خودروهای نو را نشان می‌دهد.
از سوی دیگر گزارش برخوردهای پلیس در سال جاری از ابطال بیش از ۳۱ هزار و ۷۵۰ معاینه فنی در نیمه نخست سال حکایت دارد. این آمار نشان می‌دهد صدور برگه معاینه فنی پایان مسئولیت مالک نیست و خودرو باید در تمام مدت استفاده از سلامت فنی برخوردار باشد. با این حال برای مقابله با تخلف احتمالی در مراکز معاینه فنی نظارت تصادفی، ثبت دیجیتال نتایج آزمون‌ها و برخورد با صدور گواهی خلاف واقع ضروری است؛ زیرا اعتماد عمومی به این فرایند بدون شفافیت و نظارت مستقل شکل نمی‌گیرد.
قانون هوای پاک؛ از تجربه مکزیکوسیتی تا ضرورت پاسخگویی دستگاه‌ها
یکی از نمونه‌های قابل بررسی در مدیریت آلودگی مکزیکوسیتی است؛ شهری که در دهه ۱۹۹۰ از آلوده‌ترین شهرهای جهان به شمار می‌رفت. این شهر با مجموعه‌ای از اقدامات از جمله انتقال صنایع سنگین، ارتقای کیفیت سوخت، نصب مبدل‌های کاتالیستی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و سخت‌گیری در معاینه فنی خودروها توانست کیفیت هوا را به‌طور قابل توجهی بهبود دهد. با این حال تجربه این شهر نشان می‌دهد محدودیت تردد به‌تنهایی راه‌حل نیست. یک پژوهش دانشگاهی درباره طرح زوج‌وفرد مکزیکوسیتی نشان داد این محدودیت در شکل اولیه خود به بهبود قابل اندازه‌گیری کیفیت هوا منجر نشد و حتی به افزایش تعداد خودروها و استفاده از خودروهای آلاینده‌تر انجامید.
در تهران نیز طرح زوج‌وفرد و محدودیت تردد از درب منزل هرچند ممکن است در مقاطع بحرانی از حجم تردد بکاهد؛ اما نمی‌تواند جایگزین اصلاح ساختار حمل‌ونقل و کنترل منابع آلاینده شود. جریمه ۲۰۰ هزار تومانی که برای ورود غیرمجاز به محدوده ممنوعه اعمال شده با توجه به هزینه‌های بالای جابه‌جایی و استفاده از خودرو ممکن است برای بخشی از رانندگان بازدارندگی کافی نداشته باشد.
مسئله مهم‌تر سرنوشت «قانون هوای پاک» است. این قانون که در سال ۱۳۹۶ تصویب شد برای ۲۳ دستگاه اجرایی تکالیف متعددی تعیین کرده است. مطابق گزارش دیوان محاسبات از عملکرد سال ۱۴۰۲، از میان ۲۲۸ حکم بررسی‌شده، تنها ۱۲ درصد به‌طور کامل اجرا شده، ۶۱ درصد اجرای ناقص داشته و ۲۷ درصد، معادل ۶۲ حکم، اجرا نشده است. بدیهی است که میزان پایین اجرای کامل احکام به‌روشنی از ضعف جدی هماهنگی و پاسخگویی نهادها حکایت دارد.
مازوت‌سوزی نیز یکی از نگرانی‌های جدی فصل سرد است. محمدصادق معتمدیان استاندار تهران در ۲۴ آبان اعلام کرد که در استان تهران و نیروگاه‌های اطراف آن مازوت‌سوزی انجام نمی‌شود. این موضع رسمی باید با انتشار مستمر داده‌های پایش آنلاین آلایندگی نیروگاه‌ها، نوع سوخت مصرفی و نتایج نمونه‌برداری‌های مستقل همراه شود تا امکان ارزیابی عمومی ادعاها فراهم باشد و صرف تکذیب یا طرح ادعا بدون انتشار داده‌های قابل راستی‌آزمایی اعتماد شهروندان را جلب نمی‌کند.
در نهایت هزینه آلودگی فقط به تعطیلی مدارس و اختلال در فعالیت اقتصادی محدود نیست. سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۲۶ خود کودکان، زنان باردار، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های مزمن را از گروه‌های آسیب‌پذیر در برابر آلودگی هوا معرفی کرده و از آثار آن بر سلامت تنفسی، قلبی‌عروقی و پیامدهای بارداری خبر داده است.
گسترش آلودگی به شهرهای کوچک‌تر نیز نشان می‌دهد مسئله دیگر محدود به پایتخت و کلانشهرها نیست. اگر قرار باشد هر پاییز و زمستان تنها با تعطیلی و محدودیت تردد به استقبال بحران برویم سال آینده نیز همین خبرها تکرار خواهد شد. راه‌حل پایدار اجرای قابل سنجش قانون هوای پاک، نوسازی ناوگان، اصلاح سوخت، نظارت واقعی بر معاینه فنی و الزام همه دستگاه‌ها به ارائه گزارش عملکرد است.
