نورنیوز-گروه اجتماعی: خانواده ایرانی در هفت دهه گذشته تغییرات چشمگیری را تجربه کرده است؛ تغییراتی که یکی از مهم‌ترین شاخص‌های آن، کاهش متوسط تعداد اعضای خانوار است. بررسی اطلاعات مرکز آمار ایران از سال ۱۳۳۵ تا ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که متوسط جمعیت خانوار در کشور از حدود پنج نفر در دهه‌های گذشته به حدود سه نفر در سال‌های اخیر رسیده است؛ تحولی که از تغییر الگوی زندگی و ساختار جمعیتی جامعه حکایت دارد.
بر اساس آمارهای ثبت‌شده، متوسط تعداد افراد خانوار در سال ۱۳۳۵ معادل ۴.۸ نفر بود. این رقم در سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۵۵ به پنج نفر رسید. در سال ۱۳۶۵ متوسط جمعیت خانوار ۵.۱ نفر و در سال ۱۳۷۰ با ثبت ۵.۲ نفر به بیشترین میزان خود در دوره مورد بررسی رسید.
این شاخص در سال ۱۳۷۵ به ۴.۸ نفر کاهش یافت و در سال ۱۳۸۵ به چهار نفر رسید. روند نزولی در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد؛ به‌طوری‌که متوسط تعداد اعضای خانوار در سال ۱۳۹۰ به ۳.۵ نفر، در سال ۱۳۹۵ به ۳.۳ نفر و در سال ۱۴۰۰ به ۳.۱۹ نفر رسید.
مقایسه ابتدا و انتهای این دوره نشان می‌دهد متوسط تعداد افراد خانوار ایرانی طی ۶۵ سال حدود ۱.۶۱ نفر کاهش یافته است؛ به بیان دیگر، خانوار ایرانی در سال ۱۴۰۰ به‌طور متوسط نزدیک به یک‌سوم کوچک‌تر از سال ۱۳۳۵ شده است.
تفاوت تعداد اعضای خانوار در شهر و روستا
بررسی تفکیکی اطلاعات، تفاوت‌های معناداری میان خانوارهای شهری و روستایی را نشان می‌دهد. در سال ۱۳۳۵ متوسط تعداد اعضای خانوار شهری ۴.۷ نفر و روستایی ۴.۸ نفر بود. این ارقام در سال ۱۳۴۵ به‌ترتیب ۴.۹ و پنج نفر و در سال ۱۳۵۵ به ۴.۸ و ۵.۲ نفر رسید.
در سال ۱۳۶۵ متوسط تعداد اعضای خانوار شهری ۴.۸ نفر و روستایی ۵.۴ نفر بود. در سال ۱۳۷۰ این ارقام به‌ترتیب ۴.۹ و ۵.۶ نفر ثبت شد؛ بنابراین در این مقطع، خانوارهای روستایی به‌طور متوسط ۰.۷ نفر بیشتر از خانوارهای شهری عضو داشتند.
در سال ۱۳۷۵ متوسط تعداد اعضای خانوار شهری به ۴.۶ نفر و روستایی به ۵.۱ نفر کاهش یافت. در سال ۱۳۸۵ این شاخص برای شهرها ۳.۹ نفر و برای روستاها ۴.۴ نفر بود. در سال ۱۳۹۰ نیز متوسط تعداد اعضای خانوار شهری ۳.۵ نفر و روستایی ۳.۷ نفر ثبت شد.
در سال ۱۳۹۵، متوسط تعداد اعضای خانوار شهری ۳.۳ نفر و روستایی ۳.۴ نفر بود. این روند در سال ۱۴۰۰ نیز ادامه یافت و متوسط تعداد اعضای خانوار شهری به ۳.۱۳ نفر و روستایی به ۳.۳۶ نفر رسید. به این ترتیب، اگرچه خانوارهای روستایی در تمام این دوره پرجمعیت‌تر بوده‌اند، فاصله میان دو گروه به‌مرور کاهش یافته است.
تصویر جدید خانوارهای ایرانی در سال ۱۴۰۴
اطلاعات منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که روند کوچک‌شدن خانوار همچنان ادامه دارد. بر اساس برآوردهای جمعیتی، متوسط تعداد اعضای خانوار کشور در این سال حدود ۳.۱ نفر پیش‌بینی شده است.
همچنین تعداد کل خانوارهای کشور در این سال حدود ۲۸ میلیون و ۸۱ هزار خانوار برآورد شده که شامل ۲۲ میلیون و ۱۲۹ هزار خانوار شهری و پنج میلیون و ۹۵۲ هزار خانوار روستایی است.
در توزیع استانی نیز سیستان و بلوچستان با متوسط ۳.۶ نفر، بیشترین تعداد متوسط اعضای خانوار و گیلان با ۲.۸ نفر، کمترین میزان را در میان استان‌ها دارند. این تفاوت نشان می‌دهد الگوی خانوار در استان‌های مختلف کشور یکسان نیست و عوامل جمعیتی و اجتماعی در شکل‌گیری آن نقش دارند.
سرشماری ۱۴۰۵؛ انتظار برای آمار قطعی
در سال ۱۴۰۵ نیز سرشماری عمومی نفوس و مسکن با رویکرد ثبتی‌مبنا در حال اجراست. این سرشماری از اول آبان وارد مرحله اجرایی شده و در کنار اطلاعات پایگاه‌های اداری، بخشی از داده‌ها از طریق مراجعه به خانوارهای منتخب و راستی‌آزمایی اطلاعات جمع‌آوری می‌شود.
بر اساس اطلاع‌رسانی رئیس مرکز آمار ایران در آبان ۱۴۰۵، اطلاعات حدود یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار خانوار برای تکمیل و بررسی میدانی انتخاب شده‌اند. با این حال، تا زمان تکمیل عملیات و انتشار نتایج رسمی، نمی‌توان رقم جدیدی را به‌عنوان متوسط قطعی تعداد اعضای خانوار در سال ۱۴۰۵ اعلام کرد.
مجموع این آمارها نشان می‌دهد که ساختار خانواده ایرانی طی چند دهه از خانوارهای پنج‌نفره به سمت خانوارهای سه‌نفره حرکت کرده است. این تحول صرفاً تغییر در تعداد اعضای خانواده نیست؛ بلکه می‌تواند بر نیازهای مسکن، الگوی مصرف، آموزش، اشتغال، خدمات اجتماعی و سیاست‌های جمعیتی کشور تأثیر بگذارد. از این رو، شناخت دقیق روند کوچک‌شدن خانوار و تفاوت‌های جغرافیایی آن، برای برنامه‌ریزی اقتصادی و اجتماعی آینده اهمیت ویژه‌ای دارد.
