نورنیوز- گروه سیاسی: در شرایطی که نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره و شکست جمهوری‌خواهان و اعتراف مقامات کاخ سفید به تأثیر جنگ با ایران در این شکست، می‌توانست زمینه‌ای برای بازنگری ترامپ در سیاست خارجی و کاهش هزینه‌های تقابل فراهم کند، واشنگتن از ایجاد یک سازوکار تازه برای گسترش محدودیت‌ها علیه ایران خبر داده است. آنچه امروز در دستور کار آمریکا قرار گرفته، تلاشی چندلایه برای محدود کردن ظرفیت‌های اقتصادی، تجاری و راهبردی ایران است؛ تلاشی که هر روز ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند.
آمریکا ظاهراً قصد ندارد به هیچ‌یک از ابزارهای فشار علیه ایران بسنده کند. محاصره دریایی، طرد اقتصادی، محدودسازی ارتباطات هوایی و اکنون تشکیل کارگروه موسوم به «دروازه آهنین» برای کنترل مسیرهای زمینی و دریای خزر، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته زنجیره‌ای هستند که هدف اعلامی واشنگتن از آن، محدود کردن دسترسی ایران به منابع، کالاها، فناوری‌ها و مسیرهای تجارت خارجی است. به این ترتیب، فشار بر ایران از سطح تحریم‌های متعارف فراتر رفته و به سمت محدودسازی هم‌زمان راه‌های ارتباط اقتصادی کشور با جهان حرکت کرده است.
دروازه آهنین پس از طرد اقتصادی
اعلام تشکیل کارگروه دروازه آهنین از سوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، نقطه تازه‌ای در این روند محسوب می‌شود. سنتکام می‌گوید مأموریت این کارگروه، هماهنگی با نهادهای آمریکایی برای جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، کالاهای مشمول تحریم و درآمدهای مورد ادعای واشنگتن از مسیر مرزهای زمینی ایران و دریای خزر است. اهمیت این اقدام در پیامی است که به کشورهای همسایه و شرکای تجاری ایران مخابره می‌کند: واشنگتن می‌خواهد دامنه نظارت و فشار خود را از آب‌های جنوبی به مسیرهای جایگزین تجارت ایران نیز گسترش دهد.
در واقع، آمریکا می‌کوشد همان محدودیتی را که از طریق دریا ایجاد کرده، به سایر مسیرهای ارتباطی ایران نیز تسری دهد. اگر محاصره دریایی قرار بود شریان اصلی تجارت خارجی کشور را تحت فشار بگذارد، دروازه آهنین مدعی است که می‌خوهد راه‌های جایگزین را نیز با نااطمینانی و هزینه بیشتری مواجه کند. این همان معنای تکمیل حلقه محاصره است.
مرور اقدامات ماه‌های گذشته نشان می‌دهد که با مجموعه‌ای از تصمیمات پراکنده و بی‌ارتباط مواجه نیستیم. در جریان جنگ ۴۰روزه، عملیات موسوم به «خشم اقتصادی» با محوریت محاصره دریایی آغاز شد. پس از آن، عملیات «طرد اقتصادی» با هدف محدود کردن ناوگان هوایی ایران در دستور کار قرار گرفت. اکنون نیز دروازه آهنین به‌عنوان حلقه تازه این سیاست برای محدودیت تبادلات تجارت زمینی ایران معرفی شده است.
سنتکام مدعی شده است که محاصره دریایی مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. این رقم، البته فقط ادعای رسمی ارتش آمریکاست. اما مسئله فقط نفت نیست. اقتصاد ایران برای ادامه فعالیت به واردات مواد اولیه، تجهیزات صنعتی، قطعات، فناوری و کالاهای واسطه‌ای نیاز دارد. هر اختلالی در مسیر تأمین این نیازها، می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را دشوارتر کند.
در مسیرهای زمینی نیز مشکلات مشابهی وجود دارد. حمل‌ونقل کالا از مرزها، به‌ویژه در شرایطی که کشورهای همسایه تحت فشار تحریم‌های ثانویه قرار دارند، با دشواری‌های بیشتری مواجه می‌شود. بنابراین، حتی اگر مسیرهای جایگزین روی کاغذ وجود داشته باشند، استفاده مؤثر از آنها مستلزم زیرساخت، سرمایه‌گذاری، همکاری منطقه‌ای و اطمینان تجاری است؛ عواملی که با سیاست تهدید و فشار آمریکا آسیب می‌بینند.
البته واشنگتن همواره اقدامات خود را با عناوین ظاهرالصلاحی نظیر جلوگیری از انتقال تسلیحات، مقابله با دور زدن تحریم‌ها و محدودسازی منابع مالی فعالیت‌های نظامی توجیه می‌کند. اما پرسش اساسی این است که دامنه واقعی این سیاست‌ها تا کجا امتداد پیدا می‌کند و چه تضمینی وجود دارد که فشار بر شبکه‌های ادعایی مورد هدف، به اختلال گسترده در تجارت غیرنظامی و زندگی اقتصادی مردم منجر نشود؟ این پرسش به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که محدودیت‌های بانکی و حمل‌ونقل می‌توانند آثار مستقیمی بر تأمین کالاهای ضروری، مواد اولیه تولید و خدمات عمومی داشته باشند.
محاصره اقتصادی در سایه تهدید نظامی
نکته مهم‌تر از گسترش فشارهای اقتصادی، هم‌زمانی آنها با تهدیدهای نظامی و تداوم اقدامات تجاوزکاررانه علیه مناطقی از ایران، از جمله قشم و بوشهر است. در روزهای اخیر، گزارش‌هایی از حملات محدود آمریکا به این مواضع منتشر شده و ترامپ نیز انجام این حملات را تأیید کرده است. به این ترتیب، فشار اقتصادی در خلأ اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه در فضایی از تنش نظامی، تهدید به حملات گسترده‌تر و محدودیت‌های فزاینده دریایی و تجاری دنبال می‌شود.
اهمیت این هم‌زمانی را نباید دست‌کم گرفت. به نظر می‌رسد واشنگتن با یک برنامه چندلایه عملیاتی قصد دارد از تمام ظرفیت‌های خود برای فشار بر ایران استفاده کند. حتی برنامه‌ریزی برای ایجاد تحرکات درونی و خیابانی و چیزی که امریکا اعتراضات مردمی می‌نامد، هم در دستور کار آنهاست تا حلقه نارضایتی و نااطمینانی را تکمیل کند. بررسی سیاست آمریکا در قبال ایران مستلزم توجه به پیوند میان ابزارهای اقتصادی و نظامی و سیاسی و اجتماعی است؛ حوزه‌هایی که در تحولات اخیر بیش از گذشته در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
تقویت فشارها بر ایران، درست در شرایطی انجام می‌شود که ترامپ در انتخاباتی بسیار پرمعنا متحمل شکستی فاحش شد. چه بسا این شکست یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های او برای تشدید فشار بر ایران باشد. اکنون پرسش مهمی قابل طرح است: آیا دولت ترامپ با اجرای سیاست دروازه آهنین، به دنبال استفاده از ابزار فشار مضاعف برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات با ایران است؛ یا اساساً راهبرد محدودسازی ظرفیت‌های اقتصادی و نظامی ایران را مستقل از روند مذاکرات دنبال می‌کند؟ و اینکه میزان تأثیر شکست انتخاباتی ترامپ بر او تا چه اندازه است و آیا ممکن است در مسیر جبران این شکست، دست به رفتارهای حادتر و وحشیانه‌تری بزند؟
البته موفقیت سیاست دروازه آهنین، به شدت در معرض تردید است. ایران با موقعیت جغرافیایی ویژه خود، بخشی از شبکه ترانزیت و مبادلات منطقه‌ای به شمار می‌رود. محدود کردن مسیرهای تجاری ایران، ناگزیر بر منافع اقتصادی کشورهای همسایه نیز اثر می‌گذارد. کشورهایی که از مسیر ایران برای انتقال انرژی، کالا و دسترسی به بازارهای منطقه استفاده می‌کنند، ممکن است به سازوکارهای پیچیده‌تری روی بیاورند.
به بیان دیگر، مسئله صرفاً این نیست که ایران با سیاست دروازه آهنین ترامپ، چه میزان از تجارت خارجی خود را از دست می‌دهد؛ بلکه باید دید سیاست فشار فراسرزمینی آمریکا چه تأثیری بر وضعیت اقتصادی سایر کشورها می‌گذارد. و مهم تر اینکه چقدر می‌تواند واشنگتن را در شکستن اراده ایران برای تاب‌آوری و مقاومت امیدوار کند؟ تجربه روابط ایران و آمریکا نشان داده است که تحریم‌های گسترده تاکنون به تحقق خواسته‌های آمریکا منجر نشده است.
