نورنیوز- گروه اقتصادی: افزایش ورودی آب به سدهای کشور در آغاز سال آبی جاری، نشانه‌ای از بهبود نسبی وضعیت منابع آبی در مقایسه با سال گذشته است؛ اما وقتی آمار پرشدگی مخازن و پراکندگی ذخایر میان سدهای مختلف بررسی می‌شود، تصویر امیدوارکننده اولیه جای خود را به واقعیتی پیچیده‌تر می‌دهد. بر اساس آخرین آمار منتشرشده تا ۱۰ آبان، تنها حدود ۴۳ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور پر است و بیش از ۵۷ درصد ظرفیت آن‌ها خالی مانده است. این ارقام نشان می‌دهد افزایش ورودی آب، هنوز به معنای عبور از تنش آبی نیست.
در این میان، یک نکته آماری نیز اهمیت دارد: رشد ۷۲ درصدی مربوط به ورودی آب به سدها در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته است، نه افزایش حجم آب ذخیره‌شده در مخازن. حجم آب موجود در سدها در همین مقایسه حدود ۳۰ درصد افزایش داشته است. تفکیک این دو شاخص برای ارزیابی دقیق شرایط ضروری است؛ زیرا ورودی آب، جریان تازه واردشده به مخزن را نشان می‌دهد، در حالی که حجم ذخیره، حاصل تراز ورودی و خروجی در کنار وضعیت اولیه مخزن است.
بارش‌ها؛ افزایش ورودی سدها در برابر کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت
با وجود افزایش ورودی آب به سدهای کشور در مقایسه با سال گذشته، پرشدگی حدود ۴۳ درصدی مخازن و کاهش بارش‌ها نسبت به میانگین بلندمدت نشان می‌دهد بحران آب همچنان پابرجاست؛ مسئله‌ای که ضرورت بازنگری در مدیریت رواناب‌ها، آبخیزداری و ذخیره‌سازی منابع آب را برجسته می‌کند.
میانگین پرشدگی مخازن سدهای کشور به حدود ۴۳ درصد رسیده است؛ آماری که در کنار افزایش ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته، تصویری دوگانه از وضعیت منابع آبی ایران ترسیم می‌کند. از یک سو، حجم آب ذخیره‌شده در مخازن افزایش یافته و از سوی دیگر، بیش از نیمی از ظرفیت سدها همچنان خالی است و شماری از سدهای مهم کشور با ذخایر پایین دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این وضعیت نشان می‌دهد که افزایش مقطعی ورودی آب، به‌تنهایی برای اعلام پایان نگرانی‌های آبی کافی نیست.
بر اساس آمار منتشرشده از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور تا ۱۰ آبان سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ به حدود ۲۲ میلیارد و ۵۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۰ درصد افزایش دارد. همچنین ورودی آب به سدها از ابتدای سال آبی تا این تاریخ به یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعب رسیده، در حالی که این میزان در مدت مشابه سال گذشته یک میلیارد و ۱۱۰ میلیون مترمکعب بوده است؛ به این ترتیب، ورودی آب رشد ۷۲ درصدی را تجربه کرده است.
البته باید میان دو شاخص تفاوت قائل شد: رشد ۷۲ درصدی مربوط به ورودی آب به سدهاست، نه افزایش حجم ذخایر مخازن. حجم آب ذخیره‌شده ۳۰ درصد بیشتر از سال گذشته گزارش شده است. افزون بر این، مقایسه با میانگین ۱۰ ساله نشان می‌دهد ذخایر فعلی تنها حدود پنج درصد بالاتر از متوسط بلندمدت قرار دارد؛ بنابراین افزایش نسبت به سال گذشته را نباید به معنای بهبود پایدار و فراگیر منابع آبی کشور تلقی کرد.
بررسی آمار بارش‌ها نیز ضرورت احتیاط در ارزیابی وضعیت آب را نشان می‌دهد. بر اساس داده‌های سازمان هواشناسی که تا ۱۴ آبان منتشر شده، میزان بارش کشور از ابتدای سال آبی جاری به حدود ۱۱.۴ میلی‌متر رسیده است؛ در حالی که میانگین بلندمدت برای این بازه زمانی حدود ۱۴ میلی‌متر بوده است. به بیان دیگر، بارش‌ها حدود ۲.۷ میلی‌متر و نزدیک به ۱۹ درصد کمتر از میانگین بلندمدت ثبت شده‌اند.
پراکندگی استانی بارش‌ها نیز یکسان نیست. در بازه مورد بررسی، بارندگی در ۹ استان آذربایجان شرقی، اردبیل، البرز، ایلام، خراسان شمالی، زنجان، کرمان، گلستان و هرمزگان نسبت به دوره بلندمدت وضعیت مثبت داشته، اما در ۲۲ استان دیگر کاهش ثبت شده است. یزد با کاهش ۸۹.۵ درصدی در میان استان‌هایی قرار دارد که بیشترین افت بارش را تجربه کرده‌اند. در استان تهران نیز میزان بارندگی ۲۸.۳ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شده است.
این آمارها نشان می‌دهد که افزایش ورودی آب به مخازن الزاماً از افزایش بارش سراسری ناشی نمی‌شود و عواملی مانند زمان وقوع بارندگی، شدت و پراکندگی مکانی آن، وضعیت حوضه‌های آبریز و جریان ورودی رودخانه‌ها نیز در این روند اثرگذارند.
از سوی دیگر، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت در برخی مناطق ممکن است رواناب قابل توجهی ایجاد کند، اما اگر زیرساخت و برنامه‌ای برای کنترل و هدایت آن وجود نداشته باشد، بخش زیادی از ظرفیت بالقوه این بارش‌ها برای ذخیره و تغذیه منابع آب استفاده نخواهد شد.
سدهای نیمه‌خالی و ضرورت عبور از مدیریت سازه‌ای آب
نگاهی به وضعیت سدهای مهم کشور نشان می‌دهد میانگین ۴۳ درصدی پرشدگی، واقعیت همه مخازن را به‌طور یکسان بازتاب نمی‌دهد. بر اساس ارقام اعلام‌شده برای سدهای شاخص، امیرکبیر حدود ۶۷ درصد، کارون ۶۲ درصد، مارون ۴۶ درصد و کرخه ۴۰ درصد پرشدگی دارند. در مقابل، میزان پرشدگی سد دز ۳۸ درصد، طالقان ۳۷ درصد، لتیان ۲۷ درصد، ماملو ۱۱ درصد و لار تنها ۲ درصد اعلام شده است. این اختلاف، اهمیت توجه به شرایط حوضه‌های آبریز و نیازهای آبی مناطق مختلف را نشان می‌دهد.
از سوی دیگر، آمار ورودی و خروجی سدها نیز در ارزیابی شرایط اهمیت دارد. میزان خروجی آب از مخازن کشور از ابتدای سال آبی تا ۱۰ آبان به ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده که شش درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است. در این بازه، خروجی ثبت‌شده از ورودی بیشتر بوده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد برای تحلیل وضعیت ذخایر، نمی‌توان تنها به میزان بارندگی یا ورودی آب توجه کرد و باید مصارف، رهاسازی‌ها و نیازهای پایین‌دست را نیز در نظر گرفت.
در این میان، مسئله مهار و مدیریت آب‌های سطحی اهمیت ویژه‌ای دارد. هر بارندگی که به رواناب تبدیل می‌شود، الزاماً آب قابل ذخیره برای سدها نیست؛ بخشی از آن باید در مسیر طبیعی رودخانه‌ها جریان پیدا کند، بخشی به زمین نفوذ می‌کند و بخشی نیز ممکن است در اثر تبخیر یا انتقال رسوب از دسترس خارج شود. با این حال، در حوضه‌هایی که امکان کنترل و بهره‌برداری از رواناب وجود دارد، نبود سازه‌های مناسب آبخیزداری، بندهای کوتاه و تأسیسات پخش سیلاب می‌تواند فرصت ذخیره‌سازی و تغذیه آبخوان‌ها را محدود کند.
آبخیزداری و آبخوان‌داری، در کنار توسعه و نگهداری سدها، از ابزارهای مدیریت منابع آب هستند. اجرای عملیات متناسب با ویژگی‌های هر حوضه، حفاظت از پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک، ایجاد سازه‌های کوچک برای کاهش سرعت رواناب و هدایت بخشی از سیلاب به پهنه‌های مناسب تغذیه آب زیرزمینی می‌تواند به کاهش خسارت سیلاب و افزایش ماندگاری آب در طبیعت کمک کند. البته این اقدامات جایگزین مدیریت مصرف یا تأمین آب شرب و کشاورزی نیستند، بلکه مکمل آن به شمار می‌روند.
آمارهای موجود از افزایش نسبی ذخایر سدها در مقایسه با سال گذشته حکایت دارد، اما کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت، خالی‌بودن بیش از نیمی از ظرفیت مخازن و تفاوت چشمگیر وضعیت سدهای مختلف نشان می‌دهد که نمی‌توان به این بهبود محدود اتکا کرد. مسئله اصلی، صرفاً میزان بارش یا تعداد سدها نیست؛ بلکه چگونگی مدیریت آب از لحظه بارندگی تا ذخیره‌سازی، نفوذ به سفره‌های زیرزمینی و مصرف نهایی است. بدون تکمیل زنجیره مدیریت حوضه‌های آبریز و مهار اصولی رواناب‌ها، هر دوره بارندگی مناسب نیز ممکن است تنها فرصتی کوتاه برای تنفس منابع آبی کشور باشد.
