نورنیوز-گروه سیاسی: سفر مقام‌های بلندپایه عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به تهران در ۴ آبان ۱۴۰۵، در شرایطی انجام شد که منطقه با خطر تصاعد تنش‌های نظامی و نگرانی از گسترش درگیری‌ها روبه‌رو است. نمایندگان ارشد امنیتی و نظامی این سه کشور شامل خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه بودند.
محور اصلی این دیدارها، آنگونه که از گزارش های رسانه ای برمی آید، گفت‌وگو درباره امنیت منطقه‌ای، کاهش تنش میان طرف‌های درگیر و یافتن راهکارهای دیپلماتیک برای جلوگیری از گسترش جنگ بود. همچنین تحولات مرتبط با ایران، آمریکا و رژیم صهیونسیتی، وضعیت تنگه هرمز و تهدیدهای متقابل امنیتی میان یمن و عربستان از موضوعات مهم این رایزنی‌ها محسوب می‌شدند. به اعتقاد برخی تحلیلگران، این نشست در چارچوب تلاش‌های میانجی‌گرانه پاکستان و قطر و همکاری‌های امنیتی سه کشور عضو توافق دفاعی مکه برگزار شد.
اهمیت این سفر در آن است که کشورهای منطقه، با وجود اختلافات سیاسی و امنیتی، به دنبال یافتن راهی برای مدیریت بحران از طریق مذاکره هستند. بااین‌حال، برگزاری این نشست به‌تنهایی به معنای توافق نهایی یا پایان درگیری‌ها نیست؛ موفقیت آن به نتایج مذاکرات و پایبندی طرف‌ها به تعهدات احتمالی بستگی دارد.
دو تحلیلگر مسائل بین‌الملل در گفتگو با نورنیوز به ارزیابی این رخداد مهم پرداخته اند.
هیچ معادله امنیتی در منطقه بدون نقش ایران به نتیجه نمی‌رسد
سید جلال ساداتیان، سفیر اسبق ایران در انگلیس، در گفت‌وگو با نورنیوز با اشاره به سفر سه چهره ارشد نظامی و امنیتی منطقه به تهران، بر اهمیت نقش ایران در معادلات امنیتی منطقه تأکید کرد و گفت: هیچ معادله امنیتی و سیاسی در منطقه، بدون در نظر گرفتن نقش ایران، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل با اشاره به تلاش‌های پاکستان و ترکیه برای کمک به تأمین امنیت عربستان سعودی اظهار داشت: تحولات منطقه نشان داد که به خلاف نظر آمریکا و اسرائیل، مدیریت تنش‌ها صرفاً از مسیر نظامی امکان‌پذیر نیست و باید راهکارهای دیپلماتیک و ظرفیت گفت‌وگو میان کشورهای منطقه نیز مورد توجه قرار گیرد.
ساداتیان در ادامه با اشاره به اهمیت برگزاری نشست تهران اظهار کرد: این نشست می‌تواند فرصتی برای بازنگری در رویکردهای امنیتی و حرکت به سمت تفاهم‌های منطقه‌ای باشد. در شرایطی که تنش‌های منطقه‌ای همچنان ادامه دارد، توافق‌های متقابل میان کشورهای درگیر می‌تواند به کاهش درگیری‌ها و جلوگیری از گسترش بحران کمک کند.
به گفته وی، اگر زمینه‌ای برای توقف حملات به مواضع یمن از سوی عربستان و در مقابل، توقف حملات به تأسیسات عربستان فراهم شود، می‌توان آن را گامی در جهت کاهش تنش‌ها و تقویت ثبات منطقه‌ای دانست.
این دیپلمات پیشین ایران با تأکید بر ضرورت مشارکت کشورهای منطقه در ترتیبات امنیتی افزود: یکی از پیام‌های مهم نشست تهران می‌تواند این باشد که ایجاد سازوکار امنیتی پایدار در منطقه غرب آسیا، بدون مشارکت و نقش‌آفرینی ایران با دشواری مواجه خواهد بود. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است که برای حل اختلافات منطقه‌ای، باید در کنار ملاحظات نظامی، از ظرفیت دیپلماسی و تعامل سیاسی استفاده کرد.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل همچنین مطرح‌شدن پیشنهادهای جدید با مشارکت کشورهای منطقه و پاکستان را از موضوعات قابل توجه در روند تحولات دیپلماتیک دانست. به اعتقاد وی، تقویت ارتباطات سیاسی و امنیتی میان کشورهای منطقه می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری تفاهم‌هایی برای مدیریت بحران‌های موجود باشد.
با این حال، دستیابی به چنین توافق‌هایی به میزان آمادگی طرف‌ها برای پذیرش نگرانی‌های امنیتی یکدیگر و تبدیل تفاهم‌های سیاسی به اقدامات عملی بستگی دارد.
ساداتیان در بخش دیگری از این گفت‌وگو به احتمال گسترش تعاملات دیپلماتیک ایران با کشورهای اروپایی اشاره کرد و گفت: ابراز تمایل طرف‌های اروپایی برای گفت‌وگو با ایران، در صورت تبدیل‌شدن به مذاکراتی جدی و نتیجه‌بخش، می‌تواند بر معادلات سیاسی بین‌المللی تأثیرگذار باشد.
به گفته وی، این روند ممکن است اختلاف‌نظرهای اروپا و آمریکا درباره برخی مسائل مرتبط با ایران را آشکارتر کند. همچنین، در صورت شکل‌گیری زمینه همکاری‌های انرژی میان ایران و کشورهای اروپایی، موضوعاتی مانند تسهیل مبادلات مالی و فراهم‌شدن امکان انتقال منابع نیز اهمیت پیدا خواهد کرد.دالبته تحقق این ظرفیت‌ها به شرایط سیاسی، محدودیت‌های موجود و اراده طرف‌های مذاکره‌کننده برای دستیابی به توافق‌های عملی وابسته است.
سفیر اسبق ایران در انگلیس در ادامه با اشاره به احتمال مخالفت اسرائیل با توافق‌های مؤثر درباره ایران خاطرنشان کرد: برخی تحلیلگران از احتمال تحرکات نظامی جدید پس از انتخابات و با حمایت آمریکا سخن می‌گویند؛ با این حال، درباره وقوع چنین تحرکاتی، زمان احتمالی و ابعاد آن نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر کرد.
وی افزود: در چنین شرایطی، حضور فعال ایران در عرصه دیپلماسی و ارائه پیشنهادهای عملی برای کاهش تنش‌ها می‌تواند بر افکار عمومی بین‌المللی تأثیر بگذارد و هزینه‌های سیاسی اقدامات نظامی احتمالی علیه ایران را افزایش دهد.
به باور این تحلیلگر، هرچه ابتکارهای دیپلماتیک ایران با طرح‌های مشخص و قابل اجرا همراه باشد، امکان جلب حمایت بین‌المللی از مسیرهای سیاسی و تقویت جایگاه دیپلماتیک کشور نیز بیشتر خواهد شد.
وی همچنین به نقش پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی قطر در تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت بحران اشاره کرد و یادآور شد، موفقیت این تلاش‌ها در نهایت به پیشرفت مذاکرات، استمرار گفت‌وگوها و آمادگی طرف‌های مختلف برای حرکت به سمت راه‌حل‌های سیاسی وابسته خواهد بود.
ساداتیان در پایان تأکید کرد: نشست تهران می‌تواند فرصتی برای تقویت جایگاه منطقه‌ای ایران، کاهش تنش‌ها و گشودن مسیرهای تازه برای تعاملات دیپلماتیک باشد؛ اما تحقق این اهداف به مواضع کشورهای حاضر، میزان پایبندی آنها به توافق‌های احتمالی و تحولات میدانی منطقه بستگی دارد.
دیپلماسی، مانع تشدید بحران می‌شود
حسن هانی زاده، کارشناس مسائل بین‌الملل نیز در گفت و گو با نورنیوز درباره سفر نماینده های عربستان، ترکیه و پاکستان به تهران اظهار داشت: نشست تهران با حضور ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه را می‌توان از منظر تحولات امنیتی خاورمیانه و تلاش برای جلوگیری از گسترش تنش‌ها مورد توجه قرار داد. با افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، کشورهای منطقه نیز با این پرسش مواجه‌اند که چگونه می‌توان از وقوع یک درگیری جدید و پیامدهای آن جلوگیری کرد. به نظر می‌رسد یکی از دغدغه‌های مهم عربستان، پاکستان و ترکیه، پیامدهای امنیتی، سیاسی و اجتماعی گسترش احتمالی جنگ در منطقه باشد. پاکستان و ترکیه، در کنار روابط دفاعی خود با عربستان، ملاحظات داخلی و منطقه‌ای خاصی دارند که می‌تواند بر نحوه مواجهه آنها با هرگونه درگیری احتمالی تأثیر بگذارد. از همین رو، تقویت مسیرهای دیپلماتیک و تلاش برای کاهش تنش می‌تواند برای این کشورها اهمیت داشته باشد.
تحلیلگر اصوگرا در ادامه گفت: از سوی دیگر، عربستان همچنان با مسئله یمن و پیامدهای امنیتی تداوم درگیری‌ها در این کشور مواجه است. در چنین شرایطی، گفت‌وگو با ایران و استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک تهران می‌تواند یکی از موضوعات قابل طرح در روابط دو کشور باشد. البته دستیابی به راه‌حلی پایدار برای بحران یمن، مستلزم توجه به منافع و مطالبات طرف‌های یمنی و شکل‌گیری توافقی سیاسی است که از حمایت بازیگران اصلی برخوردار باشد. یکی از موضوعات مهم در این چارچوب، بحث درباره نقش کشورهای منطقه در تأمین امنیت خود است. تجربه بحران‌های سال‌های گذشته این پرسش را برجسته کرده است که آیا اتکای صرف به قدرت‌های فرامنطقه‌ای می‌تواند امنیتی پایدار برای کشورهای خاورمیانه فراهم کند یا اینکه ایجاد سازوکارهای مشترک میان دولت‌های منطقه نیز ضروری است. در همین راستا، ایران می‌تواند بر آمادگی خود برای گفت‌وگو با کشورهای همسایه و مشارکت در ترتیبات امنیتی منطقه‌ای تأکید کند. چنین رویکردی می‌تواند بر اصولی همچون احترام متقابل، عدم مداخله در امور داخلی کشورها، پرهیز از تهدید نظامی و توجه به منافع مشترک استوار باشد.
او افزود: همچنین، امکان پیوستن ایران به چارچوب همکاری‌های دفاعی و امنیتی میان عربستان، پاکستان و ترکیه، موضوعی است که در صورت وجود اراده سیاسی و توافق بر سر اصول مشترک، می‌تواند مورد بحث قرار گیرد. تحقق چنین همکاری‌ای، با این حال، به روشن شدن تعهدات اعضا، تعریف دقیق اهداف پیمان و حل‌وفصل اختلافات سیاسی و امنیتی میان طرف‌ها بستگی دارد.
هانی زاده در پاسخ به این سوال که پیام ایران به سه کشور چه می‌تواند باشد؟ گفت: پیام اصلی تهران به ریاض، اسلام‌آباد و آنکارا می‌تواند این باشد که ایران خواهان جلوگیری از شکل‌گیری بحرانی تازه در منطقه است و آمادگی دارد برای تقویت امنیت جمعی و گسترش همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی مشارکت کند.در این چارچوب، ایران می‌تواند بر ضرورت کاهش حضور نظامی قدرت‌های خارجی، تقویت اعتماد میان کشورهای منطقه و ایجاد سازوکارهای منظم برای گفت‌وگو تأکید کند. البته موفقیت این رویکرد به آن بستگی دارد که سایر طرف‌ها نیز آمادگی داشته باشند نگرانی‌های امنیتی یکدیگر را به رسمیت بشناسند و از اقدامات تنش‌زا پرهیز کنند. همچنین در موضوع یمن نیز دستیابی به راه‌حل سیاسی پایدار، مستلزم احترام به اراده مردم این کشور و مشارکت جریان‌های مؤثر یمنی در روند سیاسی است. هرگونه پیشرفت در این زمینه می‌تواند به کاهش یکی از کانون‌های مهم تنش میان ایران و عربستان کمک کند.
این چهره تصریح کرد: نشست تهران می‌تواند فرصتی برای تبادل پیام‌ها، بررسی نگرانی‌های امنیتی و تقویت میانجی‌گری میان طرف‌های مختلف باشد؛ با این حال، برگزاری نشست به‌تنهایی تضمین‌کننده جلوگیری از جنگ نیست. میزان تأثیرگذاری آن به نتایج عملی مذاکرات، تداوم تماس‌های دیپلماتیک و آمادگی طرف‌ها برای تبدیل تفاهم‌های سیاسی به اقدامات مشخص بستگی دارد.
وی توضیح داد:در این میان، تلاش‌های میانجی‌گرانه کشورهایی مانند پاکستان، قطر و عمان نیز می‌تواند در کاهش تنش میان ایران و آمریکا نقش داشته باشد. با این حال، احتمال اقدام نظامی همچنان موضوعی است که نمی‌توان درباره آن با قطعیت پیش‌بینی کرد و تحولات آینده به تصمیم‌های سیاسی و امنیتی بازیگران مختلف وابسته خواهد بود.
هانی زاده در پایان گفت: بنابراین، ایران می‌تواند هم‌زمان دو مسیر را دنبال کند: ادامه فعالیت‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از درگیری و حفظ آمادگی دفاعی برای مواجهه با تهدیدهای احتمالی. این دو رویکرد لزوماً در تقابل با یکدیگر نیستند؛ هدف از دیپلماسی می‌تواند کاهش احتمال جنگ باشد و آمادگی دفاعی نیز بخشی از محاسبات امنیتی کشور به شمار می‌رود.
