نورنیوز-گروه بین‌الملل: مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، در سفری رسمی راهی ترکمنستان شده است تا ضمن شرکت در اجلاس محیط‌زیستی دریای خزر و نشست سران کشورهای عضو اتحادیه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (همسود)، زمینه توسعه روابط دوجانبه و چندجانبه با کشورهای حاضر را فراهم سازد. این حضور، در کنار نمایش ظرفیت‌های منطقه‌ای ایران، بار دیگر توهم‌بودن محاصره دریایی و ناکارآمدی راهبرد تحریم‌ها را آشکار می‌سازد. مواضع ایران همچنین نشان می‌دهد که تهران، ضمن تأکید بر اصل مذاکره، زیر بار تهدیدها و زیاده‌خواهی‌های نظام یک‌جانبه‌گرا نخواهد رفت و در مسیر احقاق حقوق خود، از بازیگران اصلی نظم نوین جهانی است.
یکی از محورهای مهم این سفر، اجلاس محیط‌زیستی دریای خزر است؛ پهنه‌ای که اشتراکات جغرافیایی و منافع همسایگان را به یکدیگر پیوند می‌دهد. نظامی‌نشدن خزر و مقابله با مداخله بیگانگان، ضرورتی است که کشورهای ساحلی بارها بر آن تأکید کرده‌اند. در کنار آن، مقابله با کم‌آبی و آلودگی‌های زیست‌محیطی برای حفظ ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی این دریا اهمیت اساسی دارد. همکاری در این عرصه می‌تواند از منافع ملی هر کشور فراتر رود و به بستری برای همگرایی سیاسی، توسعه اقتصادی و شکل‌گیری امنیت بومی‌محور تبدیل شود.
دیپلماسی فعال؛ دعوت از ایران و فروپاشی سناریوی انزوا
حضور ایران به‌عنوان تنها کشور غیرعضو در نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، از مهم‌ترین ابعاد این سفر است. این پیمان که در سال ۱۹۹۱ شکل گرفت، به‌تدریج ظرفیت‌های منطقه‌ای خود را توسعه داده است. جایگاه ژئوپلیتیکی و توانمندی‌های درون‌زای ایران نیز موجب شده است که اعضای تشکل‌هایی همچون شانگهای، بریکس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا بر ضرورت گسترش تعامل و همگرایی با تهران تأکید کنند.
این رویداد در شرایطی اهمیت بیشتری می‌یابد که آمریکا، به‌ویژه در هفته‌های اخیر، مدعی شده است محاصره دریایی و تشدید تحریم‌ها ایران را به تسلیم وادار خواهد کرد. همزمان، تلاش‌هایی برای القای تصویر کشوری شکست‌خورده و در آستانه فروپاشی جریان داشته است. میزبانی از ایران به‌عنوان تنها کشور غیرعضو، از یک سو سناریوی انزوای تهران را با چالش مواجه می‌کند و از سوی دیگر، نشانه‌ای از ظرفیت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی ایران است. هیچ تشکل منطقه‌ای مهمی صرفاً بر مبنای تصویرسازی از شکست یک کشور تصمیم نمی‌گیرد؛ ازاین‌رو، دعوت از ایران را باید نشانه‌ای معنادار از جایگاه آن و بی‌اعتباری ادعاهای مربوط به انزوا و فروپاشی دانست. دیدارهای دوجانبه رئیس‌جمهور با مقامات حاضر نیز مکمل این نقش‌آفرینی دیپلماتیک است.
جنگ رمضان؛ میدان قدرت و پشتوانه دیپلماسی
تحرکات دیپلماتیک ایران، از اجلاس‌های منطقه‌ای و سازمان ملل تا رایزنی‌های دستگاه سیاست خارجی، بر واقعیتی مهم استوار است: ظرفیت‌سازی‌های ناشی از میدان، به‌ویژه از جنگ رمضان تاکنون. بر اساس مبانی واقع‌گرایی در روابط بین‌الملل، قدرت جهانی کشورها از مجموعه مؤلفه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، امنیتی، علمی و فنی سرچشمه می‌گیرد.
آمریکا و رژیم صهیونیستی با جنگ رمضان در پی تضعیف ایران و حذف آن از معادلات جهانی بودند؛ اما اقتدار دفاعی و نظامی کشور، با پشتوانه مردمی، این محاسبات را با چالش روبه‌رو کرد. بهره‌گیری ایران از موقعیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز و تأثیر آن بر اقتصاد جهانی، در کنار آشکارشدن آسیب‌پذیری‌های نظامی و اقتصادی آمریکا، بر اهمیت جایگاه تهران افزوده است. این ظرفیت‌ها زمینه همگرایی بیشتر کشورها و تشکل‌های منطقه‌ای را فراهم می‌کنند. در چنین شرایطی، میدان و دیپلماسی دو بازوی مکمل سیاست خارجی‌اند که تعامل آن‌ها می‌تواند منافع ملی و جایگاه جهانی ایران را تقویت کند.
مذاکره مقتدرانه و ابتکارهای ایران برای نظم چندقطبی
بخش مهمی از پیام سفر پزشکیان، تبیین رویکرد مذاکراتی ایران در برابر بی‌عملی و بدعهدی آمریکا است. تأکید رئیس‌جمهور در دیدار با پوتین بر ماندن ایران پای میز مذاکره و رد تسلیم در برابر زور، همراه با مواضع او در اجلاس همسود درباره دو بار تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی در میانه مذاکرات، چارچوب این رویکرد را روشن می‌سازد. ایران برای صلح و ثبات پایدار از گفت‌وگو حمایت می‌کند؛ اما مذاکره تنها بر پایه احترام متقابل، تعهدات دوجانبه و کنارگذاشتن تهدید معنا می‌یابد. مذاکره در سایه زور، گفت‌وگو نیست؛ تحمیل و اجبار است. این موضع، ضمن حفظ ابتکار دیپلماتیک، بر آمادگی ایران برای پاسخ به هرگونه تجاوز نیز تأکید دارد.
منطقه بیش از گذشته به بازیگران مستقل و همکاری‌های بومی برای حرکت به‌سوی نظم چندقطبی نیاز دارد. مقابله با طرح‌های مخرب آمریکا در قفقاز، تقویت امنیت بومی، کاهش آثار تحریم‌ها از مسیر اقتصاد هم‌افزای منطقه‌ای و هماهنگی در قبال تحولات جهانی، از جنگ‌افروزی آمریکا تا مسئله فلسطین، می‌تواند این روند را تقویت کند. چنان‌که پزشکیان تأکید کرده است، مسیر آینده باید بر اتصال به‌جای گسست، همکاری به‌جای رقابت فرساینده، وابستگی متقابل به‌جای وابستگی یک‌جانبه و اعتماد و منافع مشترک به‌جای امنیت مبتنی بر تهدید استوار باشد.
