نورنیوز-گروه بین الملل: از پولیتیکو، جنگ اوکراین در حالی به یکی از پیچیدهترین پروندههای امنیتی اروپا تبدیل شده که رویکرد دولت دونالد ترامپ، معادلات دیپلماتیک این بحران را وارد مرحله تازهای کرده است. واشنگتن که طی ماههای گذشته بارها با مواضع خود درباره ضرورت پایان سریع جنگ، متحدان اروپایی را نسبت به آینده حمایت آمریکا از کییف نگران کرده بود، اکنون پیشنهادی را مطرح کرده است که در صورت اجرایی شدن میتواند بر ساختار امنیتی اروپا تاثیر قابل توجهی بگذارد.
پیشنهاد ارائه تضمینهای دفاعی مشابه ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) به اوکراین، مهمترین محور این تحول به شمار میرود. این پیشنهاد که از سوی جرد کوشنر، نماینده ترامپ در مذاکرات و داماد رییسجمهور آمریکا، در نشست برلین مطرح شد، از نگاه برخی مقامهای اروپایی میتواند نشانهای از آمادگی واشنگتن برای پذیرش مسئولیت بلندمدت در تامین امنیت اوکراین باشد.
اهمیت این پیشنهاد از آن جهت است که ماده ۵ ناتو بر اصل دفاع جمعی استوار است؛ اصلی که بر اساس آن، حمله به یکی از اعضای پیمان، حمله به تمامی اعضا تلقی میشود. بنابراین، اگر چنین تضمینی با تعهدات روشن حقوقی و نظامی آمریکا همراه شود، هرگونه حمله مجدد روسیه به اوکراین میتواند خطر رویارویی مستقیم با واشنگتن را به همراه داشته باشد.
با این حال، تفاوت اساسی میان عضویت رسمی در ناتو و دریافت تضمینهایی مشابه ماده ۵ همچنان محل بحث است.
عضویت در این پیمان، اوکراین را در چارچوب یک ساختار دفاعی چندجانبه قرار میدهد، اما تضمینهای خارج از ناتو ممکن است به تعهداتی محدودتر و وابسته به اراده سیاسی دولتهای امضاکننده تبدیل شود. از همین رو، صرف اعلام آمادگی آمریکا برای ارائه تضمین امنیتی، به معنای ایجاد یک سپر دفاعی معتبر برای اوکراین نیست.
تضمین امنیتی؛ تغییر واقعی در سیاست آمریکا؟
یکی از مهمترین دلایل استقبال محتاطانه برخی دولتهای اروپایی از پیشنهاد واشنگتن، این ارزیابی است که طرح کوشنر تنها یک اظهارنظر مقطعی نیست و طی ماههای گذشته در رایزنیهای محرمانه میان مقامهای آمریکایی مطرح شده است.
این موضوع میتواند نشانهای از تلاش دولت ترامپ برای تدوین چارچوبی باشد که از یک سو نگرانیهای امنیتی اوکراین را کاهش دهد و از سوی دیگر امکان دستیابی به توافق با روسیه را فراهم کند.
با این حال، هنوز مشخص نیست مسکو تا چه اندازه با چنین ترتیبی موافق است. هرچند کوشنر مدعی شده روسیه نسبت به این پیشنهاد موضع مثبتی دارد، یک مقام روسی ایده مذکور را رد کرده و ولادیمیر پوتین نیز تاکنون موضع رسمی و روشنی درباره آن اتخاذ نکرده است.
در این میان، اظهارات امانوئل مکرون و موضع مقامهای فرانسوی نشان میدهد پاریس همچنان عضویت کامل اوکراین در ناتو را معتبرترین راهکار برای تضمین امنیت این کشور میداند. از دیدگاه فرانسه، ارائه تضمینهای مشابه ماده ۵ بدون عضویت رسمی در این پیمان ممکن است اعتبار و کارآمدی لازم را نداشته باشد.
در مقابل، موضعگیری ولادیمیر زلنسکی نشان میدهد کییف نیز به دنبال روشن شدن ابعاد عملی این پیشنهاد است. رییسجمهور اوکراین با طرح پرسش درباره احتمال استقرار نیروهای آمریکایی در خاک کشورش، عملا بر این نکته تاکید کرده که تضمین امنیتی بدون مشخص شدن نقش نظامی واشنگتن نمیتواند نگرانیهای اوکراین را برطرف کند.
نگرانی اصلی اروپا؛ معامله بر سر سرزمین اوکراین
در کنار امیدواری به تغییر رویکرد آمریکا، نگرانی از بهای احتمالی توافق واشنگتن و مسکو همچنان یکی از مهمترین محورهای اختلاف میان متحدان اروپایی اوکراین است.
گزارش پولیتیکو حاکی است مقامهای آمریکایی اخیرا این موضوع را با اوکراین مطرح کردهاند که آیا کییف حاضر است در ازای عضویت کامل در ناتو، سراسر منطقه دونباس را به روسیه واگذار کند یا خیر.
چنین پیشنهادی، در صورت تبدیل شدن به بخشی از توافق نهایی، میتواند پیامدهای مهمی برای آینده جنگ و امنیت اروپا داشته باشد. واگذاری سرزمینی که روسیه نتوانسته است بهطور کامل در میدان نبرد تصرف کند، عملا میتواند دستاوردی سیاسی و راهبردی برای مسکو محسوب شود.
از این منظر، مساله اصلی برای اوکراین تنها پایان جنگ نیست، بلکه شرایطی است که این پایان بر اساس آن رقم خواهد خورد. توافقی که با واگذاری بخشهایی از خاک اوکراین همراه باشد، ممکن است به توقف درگیریها منجر شود، اما تضمینی برای جلوگیری از تکرار بحران در آینده نخواهد بود.
این نگرانی بهویژه در لهستان و کشورهای حوزه بالتیک و شمال اروپا جدیتر است؛ کشورهایی که به دلیل موقعیت جغرافیایی و تجربه تاریخی تقابل با روسیه، نسبت به هرگونه توافقی که قدرت نظامی و نفوذ سیاسی مسکو را افزایش دهد، حساسیت بیشتری دارند.
بازنگری در ساختار امنیتی اروپا؛ خواسته مشترک یا امتیاز به مسکو؟
یکی دیگر از ابعاد مهم مذاکرات، تلاش آمریکا برای بازنگری در ساختار امنیتی اروپا و روابط ناتو با روسیه است. کوشنر معتقد است چارچوب امنیتی پیش از جنگ نتوانسته است از وقوع بحران اوکراین جلوگیری کند و به همین دلیل باید در ترتیبات امنیتی قاره اروپا تجدیدنظر شود.
این رویکرد در ظاهر میتواند زمینهساز توافقی گستردهتر برای کاهش تنش میان روسیه و غرب باشد، اما در عین حال نگرانیهایی را درباره احتمال پذیرش خواستههای راهبردی مسکو ایجاد کرده است.
برخی نهادهای اروپایی از گفتوگو درباره امنیت اروپا در مسیری موازی با مذاکرات صلح اوکراین حمایت میکنند. با این حال، منتقدان معتقدند طرح موضوع بازنگری در روابط ناتو و روسیه، بدون مشخص شدن حدود و چارچوب آن، ممکن است به محدود شدن آزادی عمل نظامی کشورهای اروپای شرقی منجر شود.
گریگوار روس، تحلیلگر اندیشکده چتمهاوس، هشدار داده است که تضمین امنیتی مشابه ماده ۵ میتواند به ابزاری برای پیشبرد یک توافق گستردهتر با مسکو تبدیل شود؛ توافقی که در آن اوکراین از دونباس چشمپوشی کند و ناتو نیز محدودیتهایی را برای حضور نظامی خود در شرق اروپا بپذیرد.
چنین سناریویی از نگاه منتقدان، به معنای ایجاد نوعی حق وتوی غیررسمی برای روسیه در تصمیمگیریهای امنیتی اروپا خواهد بود. در این شرایط، اوکراین ممکن است تضمینهایی دریافت کند که در ظاهر امنیتی هستند، اما در عمل به دلیل محدودیتهای تحمیلشده بر ناتو، از ضمانت اجرایی کافی برخوردار نباشند.
اروپا در جستوجوی جایگاه مستقل در مذاکرات
یکی دیگر از مسائل تعیینکننده در روند دیپلماسی کنونی، جایگاه کشورهای اروپایی در مذاکرات مربوط به آینده اوکراین است.
تجربه ماههای گذشته نشان داده است که هرگونه توافق میان واشنگتن و مسکو بدون مشارکت موثر اروپا میتواند منافع امنیتی کشورهای این قاره را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، مقامهای اروپایی اکنون بر ضرورت حضور مستقیم در روند تصمیمگیریها تاکید دارند.
اظهارات مقامهای اروپایی مبنی بر اینکه درباره امنیت قاره سبز نباید بدون حضور کشورهای اروپایی تصمیمگیری شود، نشاندهنده نگرانی از تبدیل شدن اروپا به بازیگری حاشیهای در مذاکرات قدرتهای بزرگ است.
با این حال، حضور در میز مذاکره لزوما به معنای برخورداری از قدرت تعیینکنندگی نیست. اگر واشنگتن و مسکو درباره مسائل اصلی به تفاهم برسند، کشورهای اروپایی ممکن است با توافقی مواجه شوند که پیامدهای آن به طور مستقیم متوجه امنیت و منافع آنهاست، بدون آنکه نقش تعیینکنندهای در شکلگیری آن داشته باشند.
روابط ترامپ و پوتین؛ متغیر تعیینکننده آینده مذاکرات
در کنار تمام این تحولات، روابط شخصی و سیاسی ترامپ و پوتین همچنان یکی از متغیرهای مهم در ارزیابی آینده مذاکرات صلح است.
نشست اخیر ترامپ، پوتین و شی جینپینگ، رییسجمهور چین، در شنژن نشان داد که واشنگتن در حال گسترش گفتوگوهای خود با مسکو و پکن در موضوعات فراتر از جنگ اوکراین است.
بیانیه مشترک این سه کشور درباره اصلاح سازمان ملل، موضعگیری علیه دیوان کیفری بینالمللی و ادامه رایزنیها درباره تسلیحات هستهای، از شکلگیری دستورکار گستردهتری میان این قدرتها حکایت دارد.
ترامپ پس از بازگشت به واشنگتن نیز بار دیگر از روابط نزدیک خود با پوتین سخن گفت و تاکید کرد رییسجمهور روسیه خواهان پایان جنگ است. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که نگرانیهای امنیتی کشورهای اروپایی از تحرکات نظامی روسیه همچنان ادامه دارد.
از نگاه مقامهای اروپایی، این تحولات یادآور آن است که تصمیم نهایی درباره میزان تعهد آمریکا به امنیت اوکراین در اختیار ترامپ قرار دارد و روابط نزدیک او با پوتین میتواند بر مسیر مذاکرات تاثیر بگذارد.