نورنیوز-گروه اجتماعی: دکتر کامبیز سلطانینژاد، نائب رئیس انجمن سمشناسی و مسمومیتهای ایران با اشاره به مخاطرات این فلز گفت: سرب فلزی نرم، چگال، خاکستریرنگ و دارای نقطه ذوب نسبتاً پایین است که به دلیل قابلیت شکلپذیری و مقاومت در برابر خوردگی، از گذشته در صنایع مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.
وی افزود: استفاده گسترده از سرب در طول تاریخ، بهویژه در فعالیتهای صنعتی و تولید برخی محصولات مصرفی، موجب انتشار آن در محیطزیست و افزایش مواجهه انسان با این فلز شده است. یکی از نمونههای مهم تاریخی، افزودن ترکیبات آلی سرب به بنزین با هدف افزایش عدد اکتان و بهبود احتراق موتور خودروها بود که نقش قابلتوجهی در آلودگی جهانی هوا، خاک و آب داشت.
این متخصص سمشناسی با تأکید بر اینکه سرب از آلایندههای ماندگار محیطزیست محسوب میشود، اظهار کرد: سرب برخلاف بسیاری از آلایندهها بهراحتی از محیطزیست حذف نمیشود و میتواند برای مدت طولانی در خاک باقی بماند و بهتدریج وارد گیاهان، منابع آبی و زنجیره غذایی شود.
هیچ سطح بیخطری برای سرب شناخته نشده است
سلطانینژاد با اشاره به تأکید سازمان جهانی بهداشت بر نبود سطح بیخطر سرب در بدن انسان، توضیح داد: حتی مواجهه با مقادیر پایین این فلز نیز میتواند آثار نامطلوبی بر سلامت داشته باشد. مسمومیت با سرب لزوماً با علائم بالینی آشکار همراه نیست و ممکن است فرد برای مدت طولانی در معرض آن قرار داشته باشد، بدون آنکه از آلودگی بدن خود اطلاع پیدا کند.
به گفته وی، مواجهه مزمن با سرب میتواند سیستم عصبی، دستگاه خونساز، کلیهها و سیستم قلبیعروقی را تحت تأثیر قرار دهد و همچنین بر باروری و سلامت جنین اثر بگذارد. بنابراین، نبود علائم یا پایین بودن سطح سرب خون را نباید به معنای بیخطر بودن مواجهه تلقی کرد.
وی با اشاره به منابع متعدد مواجهه با سرب در زندگی روزمره، ادامه داد: فعالیتهای معدنی، استخراج و فرآوری فلزات، ذوب فلزات، جوشکاری، لحیمکاری، تراشکاری و ساخت و بازیافت غیراصولی باتریهای سربی از مهمترین منابع مواجهه شغلی هستند.
این استاد سمشناسی اضافه کرد: در محیطهای خانگی نیز رنگهای قدیمی حاوی ترکیبات سرب، برخی لولهها و اتصالات قدیمی آب، ظروف سرامیکی و سفالی دارای لعاب نامطمئن، شیشههای رنگی، کریستال، اسباببازیهای غیراستاندارد و برخی محصولات آرایشی و دارویی غیرمجاز میتوانند منبع آلودگی باشند. همچنین مصرف برخی فرآوردههای سنتی، ادویهها و محصولات غذایی غیراستاندارد و قاچاق ممکن است افراد را در معرض این فلز قرار دهد.
کارگران صنایع باتریسازی و ذوب فلزات در معرض خطرند
سلطانینژاد با بیان اینکه مواجهه با سرب صرفاً به محیطهای صنعتی محدود نمیشود، گفت: کارگران صنایع باتریسازی، ذوب و ریختهگری فلزات، تولید رنگ، کابلسازی، جوشکاری، تراشکاری، تعمیرکاری و صافکاری خودرو و همچنین افرادی که در بازیافت ضایعات الکترونیکی فعالیت میکنند، از گروههای در معرض خطر هستند.
وی استنشاق ذرات و گردوغبار حاوی سرب را یکی از مهمترین مسیرهای ورود این فلز به بدن در محیطهای شغلی دانست و افزود: ورود سرب از طریق دستگاه گوارش نیز ممکن است اتفاق بیفتد؛ برای مثال زمانی که فرد در محیط آلوده غذا میخورد یا بدون شستوشوی دستها با مواد غذایی تماس پیدا میکند.
نائب رئیس انجمن سمشناسی و مسمومیتهای ایران یکی دیگر از نگرانیها را انتقال آلودگی از محیط کار به خانه دانست و گفت: اگر کارگران لباس و کفش آلوده خود را به منزل ببرند، ممکن است اعضای خانواده بهویژه کودکان نیز در معرض سرب قرار گیرند. به همین دلیل، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی متناسب با نوع فعالیت، تهویه مناسب، رعایت بهداشت فردی و جداسازی لباس کار از لباسهای روزمره اهمیت زیادی دارد.
سرب سالها در بدن باقی میماند
وی با تشریح نحوه توزیع سرب در بدن، اظهار کرد: این فلز پس از ورود به بدن از طریق تنفس یا دستگاه گوارش، در بافتهای مختلفی مانند مغز، کبد، کلیهها، ریهها، استخوانها و دندانها توزیع میشود. سرب تا حدودی رفتاری مشابه کلسیم دارد و میتواند در استخوانها و دندانها ذخیره شود.
سلطانینژاد با اشاره به دفع کند سرب از بدن توضیح داد: مواجهههای گذشته ممکن است برای سالها در بدن باقی بمانند. همچنین سرب ذخیرهشده در استخوانها میتواند در شرایطی مانند بارداری یا افزایش بازسازی استخوان مجدداً وارد جریان خون شود. بنابراین، اندازهگیری سرب خون اگرچه ابزار اصلی بررسی مواجهه است، لزوماً تمام بار تجمعی سرب در بدن را نشان نمیدهد.
این متخصص سمشناسی، سیستم عصبی را یکی از حساسترین دستگاههای بدن در برابر سرب دانست و گفت: در بزرگسالان، مواجهه با این فلز میتواند با علائمی مانند بیحالی، سردرد، بیخوابی، تغییرات خلقی، اختلال حافظه و کاهش تمرکز همراه باشد. در موارد شدیدتر، اختلالات حرکتی مانند افتادگی مچ دست نیز مشاهده میشود و در مسمومیتهای بسیار شدید احتمال بروز آنسفالوپاتی، تشنج و کما وجود دارد.
وی افزود: سرب همچنین در فرآیند ساخت «هِم» و تولید هموگلوبین اختلال ایجاد میکند و میتواند موجب کمخونی شود. دردهای شکمی، یبوست و تهوع نیز از علائم گوارشی شایع هستند. آسیب مزمن کلیوی، افزایش فشار خون و دردهای عضلانی و مفصلی از دیگر پیامدهای احتمالی مواجهه طولانیمدت با این فلز به شمار میروند.
از اختلال باروری تا آسیب به جنین
سلطانینژاد با اشاره به آثار سرب بر دستگاه تولیدمثل، گفت: شواهدی از اختلال در عملکرد دستگاه تولیدمثل در زنان و مردان وجود دارد. در مردان، کاهش تعداد و کیفیت اسپرم و در زنان باردار، انتقال سرب از جفت و آسیب احتمالی به جنین از نگرانیهای مهم محسوب میشود.
وی ادامه داد: سرب ذخیرهشده در استخوانها میتواند مجدداً وارد جریان خون مادر شود و از طریق جفت به جنین انتقال یابد. مواجهه با این فلز در دوران بارداری ممکن است با پیامدهایی مانند سقط جنین، تولد نوزاد نارس و کموزن همراه باشد.
آلودگی سرب در تریاک؛ نگرانی مهم سلامت عمومی در ایران
نائب رئیس انجمن سمشناسی و مسمومیتهای ایران، یکی از منابع مهم و نوظهور مواجهه با سرب در ایران را مصرف مواد مخدر آلوده به این فلز بهویژه تریاک، عنوان کرد و گفت: مطالعات انجامشده در ایران نشان دادهاند که در برخی مقاطع زمانی، انواع تریاک موجود در بازار غیرقانونی مواد مخدر به ترکیبات سرب آلوده بودهاند و مصرف آنها موجب بروز مسمومیتهای حاد و مزمن در مصرفکنندگان شده است.
وی با اشاره به احتمال افزودن عمدی ترکیبات سرب به تریاک از سوی برخی فروشندگان با هدف افزایش وزن محصول و کسب سود بیشتر، اظهار کرد: این مسئله بهویژه در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ به شکل موارد متعدد و الگوی همهگیر مسمومیت در میان مصرفکنندگان تریاک در کشور مطرح شد.
سلطانینژاد با اشاره به نتایج برخی پژوهشهای داخلی در این زمینه، گفت: در پژوهشی روی ۸۶ بیمار مصرفکننده تریاک در تهران، سطح سرب خون بالاتر از گروه شاهد بود و ارتباطی نیز میان میزان سرب و کمخونی مشاهده شد. همچنین بیشترین مقادیر سرب در افرادی گزارش شد که تریاک را بهصورت خوراکی مصرف میکردند.
وی افزود: در مطالعهای دیگر در زابل، میانگین سرب خون در مصرفکنندگان خوراکی تریاک حدود ۳۱.۳۴ میکروگرم در دسیلیتر گزارش شد، در حالی که این مقدار در گروه شاهد حدود ۱۰ میکروگرم در دسیلیتر بود. مطالعات انجامشده در همدان و کرمان نیز افزایش سرب خون را در مصرفکنندگان تریاک، بهویژه مصرفکنندگان خوراکی نشان دادهاند.
این استاد سمشناسی با بیان اینکه در برخی مطالعات داخلی آلودگی به سرب در نمونههایی از هروئین و کراک نیز گزارش شده است، تأکید کرد: این یافتهها لزوماً به معنای آلودگی همه مواد موجود در بازار نیست و برای تعیین وضعیت فعلی، آزمایشهای مستمر و نظاممند ضرورت دارد.
وی با اشاره به تنوع علائم مسمومیت در مصرفکنندگان مواد مخدر آلوده به سرب، گفت: دردهای شکمی مکرر، یبوست، تهوع و کمخونی از جمله علائم شایع هستند. برخی بیماران نیز با علائم عصبی مانند بیقراری، اختلالات خلقی، کاهش تمرکز، اختلال حافظه، بیحسی اندامها و در موارد شدید تشنج یا افتادگی مچ دست مراجعه میکنند.
سلطانینژاد با تأکید بر ضرورت توجه پزشکان به سابقه مصرف مواد در تشخیص این نوع مسمومیت افزود: علائم یادشده ممکن است با بیماریهای گوارشی، خونی یا عصبی دیگر اشتباه گرفته شوند؛ بنابراین، پزشکان باید در مواجهه با بیمارانی که سابقه مصرف تریاک دارند و با علائم گوارشی مکرر، کمخونی یا اختلالات عصبی مراجعه میکنند، احتمال مسمومیت با سرب را نیز در تشخیصهای افتراقی خود در نظر بگیرند.
کاهش ضریب هوشی کودکان در پی مواجهه با سرب
عضو هیئتمدیره انجمن علمی سمشناسی و مسمومیتهای ایران، کودکان را از آسیبپذیرترین گروهها در برابر سرب دانست و اظهار کرد: کودکان به دلایل مختلف نسبت به این فلز حساستر هستند. از یک سو، میزان جذب گوارشی سرب در آنها بیشتر است و از سوی دیگر، مغز و سیستم عصبی آنها در حال رشد و تکامل است.
وی با اشاره به نتایج مطالعات درباره آثار سرب بر تواناییهای شناختی کودکان، گفت: افزایش سرب خون با کاهش ضریب هوشی، اختلال توجه، ضعف حافظه و مشکلات یادگیری ارتباط دارد. نکته نگرانکننده این است که حتی مقادیر پایین سرب خون نیز میتوانند با آثار نامطلوب شناختی و رفتاری همراه باشند و این آسیبها ممکن است در برخی موارد تا دوران بزرگسالی باقی بمانند.
سلطانینژاد افزود: علاوه بر آثار عصبی، مواجهه با سرب در کودکان میتواند با کاهش اشتها، اختلال رشد، کمخونی، دردهای شکمی، یبوست و در موارد شدید با تشنج و آسیب کلیوی همراه باشد. به همین دلیل، حفاظت از کودکان در برابر منابع آلودگی سرب باید یکی از اولویتهای برنامههای بهداشت عمومی باشد.
تغذیه مناسب جایگزین حذف منبع آلودگی نیست
وی با تأکید بر اهمیت پیشگیری از مواجهه کودکان با سرب، گفت: شستن مرتب دستهای کودکان، بهویژه پیش از غذا خوردن و پس از بازی در فضای بیرون، شستن اسباببازیها، کوتاه نگه داشتن ناخنها و پاککردن گردوغبار خانه با دستمال یا تی مرطوب اهمیت دارد.
عضو هیئتمدیره انجمن علمی سمشناسی و مسمومیتهای ایران، ادامه داد: باید از ورود خاک آلوده به خانه جلوگیری کرد و در صورت احتمال وجود سرب در رنگهای قدیمی، از خراشیدن یا سنبادهکاری آنها خودداری شود. همچنین استفاده از ظروف سفالی و سرامیکی با لعاب نامطمئن و اسباببازیها و زیورآلات غیراستاندارد برای کودکان توصیه نمیشود.
سلطانینژاد با اشاره به نقش تغذیه در کاهش جذب سرب، اظهار کرد: دریافت کافی آهن و کلسیم اهمیت دارد؛ زیرا کمبود این مواد معدنی میتواند جذب سرب را افزایش دهد. استفاده از منابع غذایی آهن و کلسیم و وعدههای غذایی منظم برای کودکان مفید است، اما هیچ ماده غذایی یا مکملی نمیتواند بدن را در برابر مواجهه با سرب مصون کند. مکملها نیز باید فقط با توصیه پزشک مصرف شوند.
حذف بنزین سربدار؛ پایان آلودگی نیست
این استاد سمشناسی با اشاره به سابقه مصرف بنزین سربدار در ایران، گفت: در گذشته افزودن تترااتیل سرب به بنزین با هدف افزایش عدد اکتان و بهبود احتراق موتور خودروها انجام میشد. استفاده از این نوع بنزین موجب انتشار ذرات حاوی سرب در هوا و رسوب آنها در خاک و آب میشد و یکی از منابع مهم آلودگی سرب در شهرهای بزرگ، بهویژه تهران به شمار میرفت.
وی با بیان اینکه تولید و توزیع بنزین سربدار در ایران از سال ۱۳۸۰ حذف شد، این اقدام را گامی مهم در کاهش انتشار سرب از این منبع دانست و افزود: حذف بنزین سربدار به معنای پاکشدن کامل محیطزیست از آلودگیهای گذشته نیست و سرب باقیمانده در خاک، بهویژه در حاشیه جادهها و مناطق پرتردد، همچنان میتواند یک منبع بالقوه مواجهه باشد.
ضرورت غربالگری گروههای پرخطر و پایش سرب خون کودکان
سلطانینژاد با تأکید بر ضرورت تدوین برنامههای منسجم برای کنترل آلودگی سرب در کشور گفت: پیشگیری از مسمومیت با سرب نیازمند همکاری بخشهای مختلف بهداشتی، صنعتی، محیطزیستی و نظارتی است.
وی آزمایش سرب در مواد مخدر و محصولات سنتی مشکوک به آلودگی، توجه به گروههای پرخطر از جمله کارگران صنایع باتریسازی، ذوب فلزات و بازیافت ضایعات و نیز مصرفکنندگان مواد مخدر را از اقدامات ضروری دانست.
عضو هیئتمدیره انجمن علمی سمشناسی و مسمومیتهای ایران همچنین بر اهمیت پایش سرب خون کودکان در مناطق آلوده یا مناطقی که در مجاورت صنایع پرخطر قرار دارند، نظارت بر کیفیت محصولات مصرفی، ظروف و اسباببازیها، رنگها، محصولات آرایشی و دارویی و مواد غذایی تأکید کرد.
وی با بیان اینکه استانداردهای ایمنی و بهداشت حرفهای باید در محیطهای صنعتی بهطور جدی اجرا شوند، افزود: این اقدامات علاوه بر حفاظت از کارگران، از انتقال آلودگی به اعضای خانواده آنها نیز جلوگیری میکند.
تشخیص زودهنگام؛ پیششرط پیشگیری از عوارض سرب
سلطانینژاد با تأکید بر اینکه نباید برای پیگیری احتمال مواجهه با سرب منتظر بروز علائم مسمومیت ماند، گفت: مواجهه با سرب در بسیاری از موارد در مراحل اولیه بدون علامت است. افرادی که در مشاغل پرخطر فعالیت میکنند، در نزدیکی منابع صنعتی و بازیافت باتری زندگی میکنند یا احتمال تماس با رنگهای قدیمی، آب و محصولات آلوده دارند، باید موضوع را با پزشک یا واحد بهداشت حرفهای در میان بگذارند.
وی خاطرنشان کرد: در صورت احتمال مواجهه، آزمایش سرب خون با نظر پزشک برای بررسی وضعیت فرد کاربرد دارد و در صورت بروز علائم عصبی شدید، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است.
عضو هیئتمدیره انجمن علمی سمشناسی و مسمومیتهای ایران، تأکید کرد: سرب یک آلاینده ماندگار و خطرناک است و مقابله با آن بیش از هر چیز به پیشگیری، کنترل منابع آلودگی، نظارت مستمر و افزایش آگاهی عمومی نیاز دارد.