نورنیوز- گروه فرهنگی: آیین رونمایی از مجموعه ۶ جلدی «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» تألیف مجید ستایش، با حضور جمعی از هنرمندان و مسئولان برگزار شد و برخی از آنان درخواستهایی همچون تاسیس موزههای تئاتر و فرهنگ ایران، احیای ساختار و ایجاد سازمان هنرهای نمایشی را مطرح کردند.
ایرج راد بازیگر پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون سهشنبه (۲۶ آبان ماه) در آیین رونمایی از مجموعه ۶ جلدی «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» تألیف مجید ستایش ضمن گرامیداشت یاد هنرمندان و دستندرکاران فقید هنرهای نمایشی اظهار کرد: خیلی خوشحالم که بالاخره نتیجه زحمات ۲۵ ساله آقای ستایش به سرانجام رسید؛ پس از سالها، انتشار این تحقیق و پژوهش محقق شد و او که از این تأخیر دلسرد شده بود، به نتیجه رسید.
وی گفت: همچنین بسیار خوشحالم از اینکه این نوع پژوهش به همت دوستداران فرهنگ و هنر انجام شده است؛ افرادی که با هزینه شخصی خودشان برای تالیف این اثر تلاش کردند. امیدوارم آقای ستایش با تلاش و دقت نظر همه آنچه در اختیارش بوده را به عنوان سند گرد آورده باشد و کتاب «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» در حقیقت زنده و سند تاریخی باشد.
راد افزود: جمشید ملکپور نویسنده و کارگردان، استاد هنرهای دراماتیک هم سالهای گذشته در حوزه ثبت تاریخ تئاتر ایران زحمات فراوانی کشید و پنج جلد کتاب در این باره تالیف کرده است. برایم باعث افتخار است که زمانی در اداره تئاتر همراه با جمشید ملکپور بودم و چنین کار ارزندهای انجام شد. امروز هم بسیار خوشحالم که یک جوان علاقهمند به تئاتر و هنرهای نمایشی، مجموعه ۶ جلدی را منتشر کرده است و امیدوارم این کتاب ماندگار شود.
این هنرمند پیشکسوت با انتقاد از نبود موزهای برای تئاتر بیان کرد: موزههایی در حوزههای سینما و موسیقی راهاندازی شده است اما موزه تئاتر نداریم که آثار و اسناد به جای مانده از این هنر را در موزه نگهداری کنیم، متأسفانه بسیاری از آثار هنرهای نمایشی از بین رفتند و باید مکانی ایجاد شود تا آثار باقیمانده در آن نگهداری شوند.
وی گفت: همچنین آرزوی دیگرم ایجاد موزه فرهنگ و هنر ایران است، امیدوارم جوانانی که آرزوی ارتقای فرهنگ و هنر ایران را دارند و در زمینههای مختلف فرهنگی و هنری فعالیت میکنند، بتوانند اقدامی در این زمینه انجام دهند. به گمانم نیازمند یک بنیاد برای تحقیق، جمعآوری و ایجاد چنین موزه بزرگی هستیم. امیدوارم دلسوزان به هنر و به علاقهمندان فرهنگ در این زمینه کمک کنند.
راد با اشاره به شرایط دشوار فعالیت در حوزه هنرهای نمایشی افزود: امیدوارم همه افرادی که در حوزه تحقیق، پژوهش و اجرای آثار نمایشی تلاش میکنند تا چراغ نمایش را روشن نگه دارند، در این حوزه موفق باشند. اکنون فعالیت در حوزه هنرهای نمایشی بسیار دشوار است، بسیاری از آنها با همه مشکلات مالی، از جیب خودشان هزینه میکنند تا این چراغ روشن بماند و این هنر در جامعه گسترش پیدا کند.
این بازیگر پیشکسوت تئاتر با انتقاد از نبود اطلاعرسانی و تبلیغ برای اجرای آثار نمایشی بیان کرد: هر شب ۱۲۰ تئاتر در سالنهای مختلف تهران روی صحنه میرود اما هیچ بازتابی ندارند و هیچ اطلاعرسانی در این زمینه وجود ندارد، من خودم به عنوان یک تئاتری باید جست و جو کنم تا مطلع شوم که در کدام سالن چه تئاتری روی صحنه است و فرصت کنم این اثر را ببینم اما عموم مردم از این آثار اطلاعی ندارند. با وجود بیلبوردها و امکانات تبلیغاتی در سطح شهر، همه چیز تبلیغ میشود، به جز تئاتر.
وی گفت: همچنین ار تلویزیون هم گلهمندم؛ زمانی ما دو کانال تلویزیونی داشتیم و برنامههایی برای پخش آثار هنرهای نمایشی اختصاص داده میشد اما اکنون تلویزیون ۳۲ کانال دارد و متأسفانه برنامهای برای اجرای چنین آثاری وجود ندارد.
اختصاص ۵۰ سال زمان برای ثبت تاریخ تئاتر ایران
جمشید ملکپور نویسنده و کارگردان و استاد هنرهای دراماتیک نیز در این آیین با اشاره به اهمیت پژوهش در حوزه تاریخ هنرهای نمایشی اظهار کرد: پژوهش، کوشش و تلاشی برای فراهم کردن زمینههای کشف حقیقت است. پیش از این، پژوهشی در حوزه ثبت تاریخ تئاتر ایران انجام دادم. ۵۰ سال زمان را در این کتاب، دورهای طولانی را مدنظر داشتم؛ از دوره قاجار و ورود نمایش به ایران. درباره اینکه سرانجام چه نامی باید برای این دوره انتخاب کنیم، به توافق نرسیدیم. من، متناسب با ساختار کتاب، نمایی کلی از سیر نمایش ارائه کردهام، به این امید که دیگران این نمای کلی را مبنا قرار دهند و با تمرکز بر بخشهای گوناگون آن، پژوهشهای ارزندهتر و عمیقتری انجام دهند؛ هر چند این کارها کم و کند پیش برود.
وی گفت: مجموعه «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» حاصل ۲۵ سال پژوهش بر دورهای خاص تمرکز دارد اما ما به چنین کتابهایی نیاز داریم. بسیاری از هنرمندان خوب ما در دهه ۶۰ در حوزههای مختلف هنری هچون تئاتر، موسیقی و نقاشی، از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پرورش پیدا کردند. امیدوارم درباره این موضوع نیز پژوهش شود.
ملکپور افزود: تالار مولوی فقط یک تالار نبود؛ پیش از انقلاب یک قاب فرهنگی برای تئاتر ایران بود و هنرمندان حرفهای همچون پری صابری در این نهاد فعالیت میکردند. بررسی مجموعه این تجربهها میتواند به شکلگیری همان تصویر کلی کمک کند؛ تصویری که در آغاز از آن صحبت کردم.
این استاد هنرهای دراماتیک بیان کرد: فعالیت مجید ستایش برای تالیف مجموعه «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» را ستایش میکنم، کار بسیار خوبی است. باید از کسانی که برای انجام این پروژه، چاپ کتاب و انتشار آن کمک کردهاند، قدردانی کرد. اگر تاریخ هنر جهان را بررسی کنیم، میبینیم که گاهی نقش حامیان هنر و هنرمندان از خود هنر و هنرمند هم مهمتر بوده است؛ چراکه بدون حمایت آنها، هنرمند شاید نمیتوانست اثرش را ارائه کند. بنابراین از همه کسانی که در این پروژه همکاری کردهاند، سپاسگزارم.
مظلومیت تئاتر و بیتوجهی به ساختار
علی منتظری رئیس اسبق مرکز هنرهای نمایشی و رئیس جهاد دانشگاهی نیز در این آیین اظهار کرد: افتخار داشتم سالها در مرکز هنرهای نمایشی خدمتگزار هنرمندان این حوزه باشم. درباره تئاتر ظلم زیادی شده و این هنر مظلوم واقع شده است. این مظلومیت از سابق بوده و اوجش از زمان تبدیل مرکز هنرهای نمایشی به اداره کل بوده است. اخیرا شنیدیم که قرار است این نهاد تبدیل به «دفتر» شود. مرکز و ساختار تئاتر باید دوباره ایجاد و احیا شود. امیدوارم تا زنده هستیم چراغ اداره تئاتر روشن شود.
وی گفت: متاسفانه پستها و مشاغل تئاتری را هم حذف کردند، بسیاری مسئولیتهای خود را در این حوزه فراموش کردند و به جای حمایت از تئاتر و هنرمندان گفتند که خودتان بروید هر کاری میخواهید انجام دهید. واقعا در این شرایط سؤال من این است که کسی میتواند بلیت ۵ میلیون تومانی خریداری کند؟، رسالت تئاتر این است که مخاطبان را به تفکر وادارد و در آنها دغدغهمندی ایجاد کند. در چنین شرایطی نمیتوان تئاتر داشت، این شرایط کاسبی است.
منتظری افزود: راه اولیه نجات و گسترش تئاتر، در کنار نگاه به گذشته؛ گذشتهای که در اداره تئاتر و مراکز امثال این شکل گرفت، نگاه به آینده و گسترش ساختار رسمی تئاتر در کشور است. این پیشنهاد را بارها گفتهام که سازمان هنرهای نمایشی یا سازمان تئاتر کشور تشکیل شود؛ نه اینکه ساختار تئاتر را کوچک کنیم تا به جایی برسد که امروز شاهد آن هستیم. برای نگاه به این آینده، نقش خود هنرمندان بسیار با اهمیت است. اگر همان روزگار کمی با ما همکاری شده بود، این سازمان تشکیل میشد و میتوانستیم در گسترش تئاتر، به معنای واقعی کلمه در کشور، اثرگذار باشیم. اکنون آثاری از آن گذشته باقی مانده؛ انجمنهایی که تشکیل شد، بخشی از پاسخ به همین نیاز بود.
رئیس اسبق مرکز هنرهای نمایشی بیان کرد: هر چه تلاش کردیم این سازمان را شکل دهیم، اول گفته شد بگویید چند سالن تئاتر در کشور وجود دارد و آمار و ارقام بدهید. آن آمار در سال ۶۹ یا ۷۰ حدود یکصد هزار صندلی تئاتر در کشور محاسبه شد و برای احیا و سرمایهگذاری روی هر صندلی، در آن زمان حداقل ۱۰ میلیون تومان هزینه برآورد شد. بعد دوباره بهانه دیگری آوردند که «بفرمایید مالکیت این سالنها چیست؟» در حالی که مالکیت معلوم بود اما کاری که میخواستند، انجام دادند این بود که اول مجموعه تالار وحدت و تالار رودکی را گرفتند و حتی قصد داشتند تئاتر شهر را هم بگیرند؛ برنامهریزی کرده بودند که این را هم از دست اهالی تئاتر خارج کنند اما با مقاومت نتوانستند به نتیجه برسانند.
وی گفت: ساختمان اداره تئاتر تخریب شده و هنرمندان تئاتر به سن بازنشستگی رسیدند. آقای شفیعی و مدیران حوزه هنرهای نمایشی باید اقدامی در این زمینه انجام دهند، اگر اقدامی انجام نشود، همین باقیمانده هم از بین خواهد رفت. اکنون اقداماتی در حوزه اداره تئاتر انجام شده است، امیدواریم هر چه زودتر به ثمر برسد و آن را برای آینده و برای جوانان فارغالتحصیل احیا کنیم. نمیدانم مسئولان چه برنامهای دارند؛ ظاهراً بخشی از آن قرار است موزه شود اما حتما آنجا باید پاتوق هنرمندان باشد.
منتظری با اشاره به توجه به هنرمندان شهرستانی افزود: آموزش بدون توجه به شهرستان ممکن نیست. استعدادهایی که امروز در کشور وجود دارد، همه از شهرستانها آمدند و همه هنرمندان برجسته تئاتر کشور از آنجا برخاستهاند. تئاتری که ما میشناسیم و میخواهیم، بخشی از کارش طبیعتا تحقیق و پژوهش و آوردن شواهد عینی و علمی است. در سالهایی تمام صحنهها و اداره تئاتر اشغال بود اما اکنون شرایط متفاوت است.
رئیس اسبق مرکز هنرهای نمایشی بیان کرد: آقای علی نصیریان تشکیل گروههای تئاتر را یکی از راههای نجات تئاتر کشور میداند. من هم میگویم باید گروه داشته باشیم؛ گروههایی که در سالنها نمایش بدهند و مهمان داشته باشند. نهادی شبیه همان کارگاه نمایش و گروههایی همچون گروه آقای طهمورث؛ باید گروههای ثابت در چارچوب مشخص درست شود. اگر این گروهها درست نشود، تئاتر کشور هم درست نخواهد شد. یادتان باشد این نسل؛ همین نسلی که اکنون وجود دارد، اگر برود تئاتر به کلی از بین میرود تا فرصت هست باید کاری را انجام دهیم. مدیران این حوزه باید دنبال احیای ساختار و سازمان تئاتر کشور باشند؛ ساختاری که در عین برخورداری از حمایت دولت، در تصمیمگیریهایش مستقل باشد.
حسین میرزایی رئیس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات نیز در این آیین با اشاره به فعالیتهای پژوهشی این نهاد در حوزه هنرهای نمایشی اظهار کرد: در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، وظیفه خود میدانیم که در کنار پژوهشگران حوزه هنرهای نمایشی باشیم. میز تخصصی مطالعات هنرهای نمایشی و تئاتر فعال شده و کار خود را آغاز کرده است. دست یاری به سوی همه پژوهشگران این حوزه دراز میکنیم و همراهی با آنان را سرلوحه کار خود قرار خواهیم داد.
میرزایی همچنین درباره تالیف و انتشار کتاب «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» نکاتی را مطرح کرد.
چگونگی تالیف مجموعه «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان»
مجید ستایش مولف و پژوهشگر مجموعه مجموعه ۶ جلدی «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» نیز در این آیین درباره چگونگی تالیف این مجموعه و مشکلات و چالشهای موجود اظهار کرد: همیشه هر موقع میخواستم کار سختی را انجام دهم مادرم میگفت که بگویم «یا مرتضی علی». قطعا خدا کمک کرد. در روند تالیف این مجموعه، سه عزیز از خانوادهام را در دهه ۸۰ از دست دادم؛ سه سال متوالی: اول پدرم، بعد خواهرم و پس از آن مادرم. حضورشان را همیشه حس میکنم. هنرمندان بسیاری را نیز در این سالها از دست دادیم.
وی گفت: مدت هفت سال در اواخر دهه ۶۰، الفبای تئاتر را در کانون فرهنگی هنری حر آموختم. اواخر دهه ۷۰ به وزارت ارشاد آمدم و به عنوان کارشناس تحقیق، استخدام رسمی شدم. به دلیل علاقهام به هنرهای نمایشی، در سال ۸۰ با پست سازمانی بازیگر، انتقالی گرفتم و آمدم. وقتی وارد تئاتر شدم، متوجه شدم هیچ پژوهش مستقلی در خصوص «اداره تئاتر» وجود ندارد. این امر باعث شد مصمم شوم و با توجه به حضور هنرمندان برجستهای که در اداره تئاتر حضور داشتند، این پژوهش را اغاز کنم.
ستایش افزود: سال ۱۳۸۵، هنگام انتخاب عنوان پایاننامه کارشناسی ارشد، موضوعی را مرتبط با اداره تئاتر انتخاب کردم اما بار اول مشروط شدم و به بنده گفته شد که اداره تئاتر چه چیزی دارد که میخواهی پایاننامه فوقلیسانست را دربارهاش ارائه دهی؟، توضیحاتی به اساتید دادم و قرار شد موضوع را با جزییات بیشتر ارائه دهم. بار دوم و سوم عنوان پایاننامه من قبول شد و کار را شروع کردم. پس از اتمام پایاننامه، مطالب را دوباره بازخوانی کردم و جمعآوری اسناد را به صورت دقیقتر و خیلی وسیعتر ادامه دادم.
مولف و پژوهشگر مجموعه مجموعه ۶ جلدی «تاریخ اداره تئاتر از آغاز تا پایان» بیان کرد: این پژوهش شامل تاریخچه تأسیس اداره هنرهای دراماتیک، اجراهای تئاترهای زنده در تلویزیون، سالنهای وابسته به اداره تئاتر، خانههای نمایش یک و دو اداره تئاتر، تماشاخانه سنگلج، ادارهکل هنرهای نمایشی، تالار رودکی، تالار وحدت، مجموعه تئاتر محراب، تالار هنر، مجموعه برجموزه آزادی، مجموعه تئاتر شهر، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران، بنیاد رودکی و درجه هنری هنرمندان است.
وی گفت: این پژوهش در سه برهه زمانی تاریخی بررسی شده است؛ مقطع اول؛ از ابتدای تأسیس سازمان تئاتر در سال ۱۳۱۷ تا سال ۱۳۵۷. مقطع دوم؛ از سال ۱۳۵۸ تا فروردین ۱۳۶۱ (پیش از تأسیس مرکز هنرهای نمایشی) و مقطع سوم؛ از اردیبهشت ۱۳۶۱ (تأسیس مرکز هنرهای نمایشی) تا سال ۱۴۰۳ (تاریخ انحلال اداره تئاتر در مورخ ۴ مرداد ۱۳۹۹). این پژوهش در قالب ۶ جلد در قطع رحلی است که بیش از یکهزار قطعه عکس از هنرمندان و نمایشها، بیش از ۵۰۰ سند تاریخی، بیش از یکهزار نفر در کتاب مستند شده و بیش از ۳ هزار ساعت مصاحبه صوتی با هنرمندان و مدیران اداره تئاتر انجام شده و همه مستندات آن موجود است.
ستایش افزود: این پژوهش وقتی تمام شد، در قالب ۱۰ دوره آموزشهای ضمن خدمت و چند دوره برای هنرمندان برجسته ادارهکل هنرهای نمایشی تدریس شد. تمام تلاشم این بوده که تاریخ اداره تئاتر به لحاظ اهمیت ثبت شود و ساختمان خیابان پارس روزگار طلایی خودش را برای نسل جدید به یادگار بگذارد؛ یادگاری از بزرگانی همچون علی نصیریان، عزتالله انتظامی، داود رشیدی، محمدعلی کشاورز، جمشید مشایخی و خیلی از هنرمندانی که در این حوزه فعالیت میکردند. همچنین در این روند ۲۵ ساله از خانوادهام و همه کسانی که برای تالیف و انتشار کتاب کمک کردند، قدردانی میکنم.
راهاندازی مرکز اسناد نمایش و موزه تئاتر
اتابک نادری مدیرکل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در این نشست با قدردانی از هنرمند پیشکسوت اظهار کرد: همانطور که ذات تئاتر بر لحظه استوار است و بر صحنه متولد میشود، خاطرهای حسی، عاطفی و عمیق میان تماشاگر، بازیگر و عوامل تئاتر پدید میآورد. اگر به این حافظه تاریخی بها ندهیم، از دست خواهد رفت. خوشحالم که افرادی مانند مجید ستایش و دیگر بزرگواران، این خاطرات جمعی و حافظههای حسی تئاتر را گردآوری کردهاند.
وی گفت: اداره تئاتر فقط یک ساختمان نیست. این اداره جریانسازی کرده است؛ باید به این جریانسازیها بها بدهیم. این کتاب دست ما را باز میگذارد تا تجربهها را به نسلهای بعد منتقل کنیم و آنها را به صورت طبقهبندیشده در اختیارشان قرار دهیم.خوشحالم که با لطف پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، این کتاب منتشر شده است.
نادری افزود: خدا را شاکرم که به عنوان بازیگر تئاتر توفیق خدمتگزاری داشتم، شرایطی که برای هر کسی پیش نمیآید. خدا را شکر میکنم که در دورهای هستم که در کنار شما، در پژوهشگاه و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، و در کنار آقای شفیعی و سایر هنرمندان حضور دارم. ما فقط دوستان نزدیک نیستیم؛ خویشاوندی فکری هم داریم و کنار هم قرار گرفتهایم.
مدیرکل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: با توجه به سخنان آقای منتظری، ساختارها چندان تغییر نکردهاند و همچنان سر جای خود هستند. از آقای منتظری درخواست میکنم اکنون که در جهاد دانشگاهی هستند. به احیای تئاتر دانشجویی کمک کنند تا این رویداد بتواند به تئاتر جریان تازه و نیروی تازهنفس تزریق کند.
وی گفت: ما هنرمندان تئاتر آن قدر نجیبانه سکوت میکنیم و حیا و شأن هنریمان اجازه نمیدهد پاسخ بدهیم اما برخی به ما میتازند. هر شب ۱۲۰ تا ۱۳۰ اجرا در تهران روی صحنه میروند و این روزها شرایط ویژهای برای تئاتر رقم خورده است. فهرست اجراهای تهران در سایت ایران تئاتر منتشر میشود. جدول اجراها ماهانه بهروزرسانی میشود.
نادری افزود: قرار است برای سال آینده، در ردیف بودجه، موضوع راهاندازی مرکز اسناد نمایش و موزه تئاتر قرار بگیرد. با توجه به جریانسازیهایی که اداره تئاتر انجام داده است، امیدوارم آقای دکتر منتظری عزیز نیز برای همراهی با این پیشنهاد کمک کنند. اداره تئاتر، پیش از انقلاب، در شکلگیری و پیشبرد این جریان نقش داشت و اکنون زمان آن رسیده است که دوباره به آن توجه شود و برای احیای آن همراهی کنیم.