نورنیوز-گروه بین الملل: پارلمان ارمنستان در ۶ آبان / ۲۸ اکتبر، توافق چارچوبی همکاری با آمریکا درباره پروژه «گذرگاه ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی»را که به اختصار «گذرگاه تریپ» نامیده می‌شود، با ۶۳ رأی موافق در برابر ۳۲ رأی مخالف تصویب کرد. این پروژه قرار است ارتباط زمینی جمهوری آذربایجان با منطقه خودمختار نخجوان را از طریق استان سیونیک در جنوب ارمنستان برقرار کند. فعال شدن مجدد این موضوع، برخی از سیاستمداران ارشد ایران را به واکنش واداشت. از جمله علی‌اکبر ولایتی، مشاور مقام معظم رهبری و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در مقاله‌ای که در روزنامه اطلاعات منتشر کرد، با انتقاد شدید از سیاست‌های ارمنستان گفت در دیدار با سفیر این کشور در تهران به او هشدار داده که اگر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و متحدانش «بخواهند از خط قرمز ایران عبور کنند، قلم پای آنها را خواهیم شکست.»
این کریدور از موضوعات بسیار مهم برای امنیت ملی و منافع عمومی ایران به شمار می‌آید و توجه به آن از ضرورت های سیاست خارجی و شورای عالی امنیت ملی است. در همین زمینه، نورنیوز در گفت‌وگو با احسان موحدیان، پژوهشگر امور بین الملل به بررسی اهمیت این کریدور و تأثیری که بر منافع ملی ایران دارد پرداخته است.
با توجه به تحولات اخیر منطقه قفقاز و طرح ایجاد کریدور موسوم به «تریپ» یا مسیر ترامپ، ایران برای جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه چه اقداماتی باید انجام دهد؟
به نظر من، بخشی از شرایطی که امروز با آن مواجه هستیم، ریشه در کم‌توجهی‌ها و کم‌کاری‌های گذشته دارد. ما در جنگ سال ۲۰۲۰ قره‌باغ تحلیل و ارزیابی دقیقی از اتفاقاتی که در حال وقوع بود نداشتیم. پس از تصرف قره‌باغ توسط جمهوری آذربایجان، شاهد گسترش فعالیت شرکت‌های اقتصادی و حضور نیروهای امنیتی اسرائیل در این منطقه بودیم. این تحولات نشان داد که قفقاز تا چه اندازه می‌تواند بر منافع و امنیت ملی ایران تأثیرگذار باشد. امروز نیز موضوع ایجاد کریدور زنگزور یا مسیر ترامپ را باید در چارچوب همین تحولات بررسی کنیم. برای جلوگیری از تضعیف موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، باید حضور خودمان را در ارمنستان تقویت کنیم و روابط اقتصادی، تجاری، فرهنگی، آموزشی و سیاسی با این کشور را در همه سطوح گسترش دهیم. نباید منتظر بمانیم تا پروژه‌های منطقه‌ای وارد مرحله اجرایی شوند و بعد به فکر واکنش باشیم؛ بلکه باید از ظرفیت‌های موجود برای تثبیت جایگاه ایران استفاده کنیم.
برای تقویت حضور ایران در ارمنستان و افزایش نقش اقتصادی و ترانزیتی کشورمان در قفقاز، چه اقدامات زیرساختی باید در اولویت قرار بگیرد؟
نخستین اقدام، تسریع در تکمیل کریدور ارس است. این مسیر صرفاً یک جاده نیست، بلکه باید مجموعه‌ای از زیرساخت‌های حمل‌ونقل شامل راه‌آهن، خطوط لوله و تأسیسات ترانزیتی را در بر بگیرد. بخشی از این پروژه‌ها را شرکت‌های ایرانی اجرا می‌کنند و لازم است ادامه کار هرچه سریع‌تر تکمیل شود. موضوع مهم دیگر، احداث پل دوم بر روی رود ارس در مرز نوردوز است. پل فعلی ظرفیت پاسخگویی به حجم کامیون‌ها و تردد مسافران را ندارد. با وجود اینکه احداث پل دوم پروژه‌ای نیست که اجرای آن سال‌ها زمان ببرد، متأسفانه این موضوع تاکنون به نتیجه نرسیده است. همچنین ایجاد یک منطقه آزاد اقتصادی و تجاری مشترک میان ایران و ارمنستان می‌تواند پیوندهای اقتصادی دو کشور را عمیق‌تر کند. در کنار این اقدامات، باید در حوزه فرهنگی و آموزشی نیز فعال‌تر باشیم. ایجاد مراکز فنی و حرفه‌ای توسط ایران در استان سیونیک و افزایش حضور گردشگران ایرانی در این استان و مناطق مرزی، به تقویت پیوندهای اجتماعی و اقتصادی دو کشور کمک می‌کند.
تشکیل کمیسیون اقتصادی مشترک ایران و ارمنستان فرصت مناسبی برای پیشبرد برنامه‌های مشترک است، اما مسئله اصلی ما صرفاً برگزاری جلسات و امضای توافق‌نامه‌ها نیست، بلکه اجرای عملی مصوبات است. در سال‌های گذشته توافقات خوبی میان دستگاه‌های اجرایی دو کشور انجام شده و حتی بسیاری از آنها روی کاغذ آمده‌اند، اما متاسفانه در مرحله اجرا متوقف مانده‌اند. من در دوره‌ای که مسئولیت معاونت در سازمان مربوطه را بر عهده داشتم، از نزدیک شاهد این مسئله بودم.
بنابراین، ضروری است برای هر یک از توافقات، دستگاه مسئول، زمان‌بندی مشخص و سازوکار نظارتی تعیین شود. وزارت راه، وزارت نفت و سایر دستگاه‌های اقتصادی باید با برنامه مشخص وارد میدان شوند. ما نباید اجازه دهیم فرصت‌های همکاری با ارمنستان صرفاً در قالب جلسات و مذاکرات باقی بماند.
همکاری با ارمنستان در حوزه انرژی چه اهمیتی برای ایران دارد و آیا این کشور آمادگی پذیرش سرمایه‌گذاری و همکاری گسترده با ایران را دارد؟
ارمنستان برای ایران اهمیت راهبردی دارد؛ به‌ویژه در شرایطی که آمریکا تلاش می‌کند فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های دریایی علیه ایران را به محدودیت‌های زمینی نیز گسترش دهد. مرز ارمنستان یکی از مسیرهای مهم و قابل اتکای ارتباطی ایران در منطقه است و تقویت زیرساخت‌های گمرکی، ترانزیتی و انرژی در این مسیر می‌تواند به کاهش آثار تحریم‌ها کمک کند.
وزارت نفت نیز می‌تواند نقش بسیار سازنده‌ای ایفا کند. یکی از ظرفیت‌های مهم، تأمین انرژی و سوخت مورد نیاز ارمنستان است. ایران می‌تواند با ایجاد خط لوله از پالایشگاه تبریز به استان سیونیک، زمینه تأمین سوخت این کشور را فراهم کند. حتی امکان بررسی احداث یک پالایشگاه در آن منطقه برای تولید بنزین و سوخت هواپیما وجود دارد. همچنین ایجاد شبکه جایگاه‌های عرضه سوخت در ارمنستان می‌تواند بخشی از این همکاری باشد. در خصوص تمایل ارمنستان نیز باید گفت که این کشور به همکاری با ایران نیاز دارد. از میان چهار همسایه ارمنستان، مرزهای آن با ترکیه و جمهوری آذربایجان بسته است و مرز ایران یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی و تجاری این کشور محسوب می‌شود. توافقات و مذاکرات اقتصادی دو کشور نیز نشان‌دهنده وجود ظرفیت و تمایل برای گسترش این همکاری‌هاست.
با توجه به احتمال بازگشایی مرزهای ارمنستان با ترکیه و جمهوری آذربایجان، ایران تا چه اندازه برای گسترش همکاری با ایروان فرصت دارد و چرا باید از این فرصت استفاده کند؟
به اعتقاد من، فرصت فعلی همکاری ایران و ارمنستان دائمی نیست و نباید تصور کنیم که شرایط امروز در سال‌های آینده نیز به همین شکل باقی خواهد ماند. اگر مسیر ترامپ ایجاد شود و در آینده مرزهای ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه بازگشایی شوند، ممکن است ارمنستان بتواند بخش مهمی از نیازهای انرژی خود را از جمهوری آذربایجان تأمین کند و در حوزه‌های اقتصادی نیز از سرمایه‌گذاری ترکیه بهره‌مند شود. در چنین شرایطی، طبیعی است که میزان نیاز و انگیزه این کشور برای همکاری با ایران تغییر کند.
از سوی دیگر، توسعه مسیر ایران به ارمنستان فقط برای روابط دوجانبه اهمیت ندارد، بلکه می‌تواند دسترسی کشورمان به گرجستان، دریای سیاه و در نهایت آب‌های آزاد را تسهیل کند. این موضوع در شرایط تحریم و محدودیت‌های ارتباطی اهمیت مضاعفی دارد. بنابراین، ما با یک فرصت زمانی مهم مواجه هستیم که شاید یک سال دیگر به همین شکل وجود نداشته باشد. باید با تسریع در اجرای پروژه‌های مشترک، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی و گسترش تعاملات اقتصادی و فرهنگی، جایگاه ایران را در قفقاز تثبیت کنیم. مسئله اصلی امروز، داشتن اراده اجرایی و درک اهمیت راهبردی قفقاز در سیاست خارجی و اقتصادی کشور است.
