نورنیوز-گروه اجتماعی: گاهی در شرایطی که یک بیمار به تزریق خون نیاز دارد، فقط تطابق گروه خونی او با گروه خونی کیسه‌های خون موجود، کافی نیست. در چنین شرایطی، تفاوت آنتی‌ژن‌های سطح گلبول‌های قرمز می‌تواند جست‌وجو برای یافتن خون مناسب را به فرایندی تخصصی و زمان‌بر تبدیل کند؛ فرایندی که در آن، شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر و نگهداری خون آنها برای سال‌های طولانی، نقشی تعیین‌کننده در دسترسی این دسته از بیماران به خون موردنیاز دارد.
به گفته رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون، برخلاف خون معمولی که حداکثر ۳۵ روز قابلیت نگهداری دارد، خون‌های نادر با استفاده از روش‌های مختلف تا ۱۰ سال امکان نگهداری دارند. شناسایی اهداکنندگان، حفظ ذخایر و دعوت مستمر از افراد دارای گروه‌های خونی نادر برای اهدای خون، در تأمین نیاز بیماران اهمیت دارد.
گروه خونی چیست؟
دکتر مهدی کرباسی‌زاده_رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون در گفت‌وگوی تفصیلی با ایسنا، درباره تعریف گروه‌های خونی اظهار کرد: گروه‌های خونی، ترکیب‌های مختلفی از پروتئین‌ها و آنتی‌ژن‌های موجود بر سطح گلبول‌های قرمز است که توسط هسته سلول کد می‌شود. تمام این موارد جزو صفاتی هستند که از پدر و مادر به فرزندان به ارث می‌رسد. بنابراین، گروه خونی هر فردی انعکاسی از گروه خونی پدر و مادر خود است. این رشته‌های پروتئینی، انواع مختلفی هستند که گروه‌های خونی را تشکیل می‌دهند.
از گروه‌های خونی نادر تا بسیار بسیار نادر
او درباره گروه‌های خونی نادر و بسیار نادر توضیح داد: این احتمال وجود دارد ترتیب و توالی رشته‌های پروتئینی به‌نحوی باشد که فراوانی آنها در جامعه «کم» یا «بسیارکم» شود. بر این اساس، گروه‌های خونی «نادر»، «بسیار نادر»، «کمیاب»، «بسیار کمیاب» و «نایاب» ایجاد شود. گروه‌های خونی نادر، گروه‌هایی هستند که یک نفر از هر ۵هزار نفر دارای آن گروه خونی باشد و همچنین گروه‌های خونی بسیار نادر به گروه‌هایی گفته می‌شود که یک نفر در بیش از ۱۰هزار نفر دارای آن گروه باشد.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون ادامه داد: شرایط آماری برخی گروه‌های خونی به نحوی است که یک نفر در یک میلیون نفر یا ۶ میلیون نفر دارای آن گروه خونی است؛ که در چنین شرایطی سخن از گروه‌های خونی بسیار بسیار نادر به میان می‌آید.
دسترسی سخت به گروه‌های خونی نادر
کرباسی‌زاده درباره اهمیت گروه‌های خونی نادر توضیح داد: اگر فردی دارای گروه خونی نادر به تزریق خون نیاز داشته‌باشد، باید خون سازگار با همان گروه خونی برای او تامین شود. دسترسی به گروه‌های خونی نادر برخلاف گروه‌های خونی شایع سخت است؛ چراکه یافتن افراد دارای گروه خونی نادر در جامعه و تامین خون موردنیاز کار ساده‌ای نیست.
استفاده از روش‌های مختلف برای نگهداری طولانی خون‌های نادر
این دکترای علوم‌آزمایشگاهی درباره نگهداری فرآورده‌های خونی اظهار کرد: حداکثر عمر یک واحد خون معمولی به شرط رعایت زنجیره سرد حداکثر به مدت ۳۵ روز است. گروه‌های خونی نادر نه تنها به‌سختی پیدا می‌شوند، بلکه مصرف محدودی نیز دارند و امکان نگهداری این گروه‌های خونی به شکل مایع برای مدت‌زمان طولانی وجود ندارد.
نگهداری طولانی‌مدت خون نادر با حفظ سلامت و کیفیت خون
او درباره روش‌های نگهداری از خون‌های نادر توضیح داد: با توجه به اینکه مصرف خون‌های نادر محدود است، از روش‌هایی به منظور نگهداری طولانی‌مدت این گروه‌های خونی با حفظ سلامت و کیفیت خون بهره می‌گیریم. استفاده از مواد نگهدارنده و آماده‌سازی خون بر اساس پروتکل مشخص برای نگهداری در شرایط انجماد، روشی است که در سراسر دنیا به‌کار گرفته می‌شود.
نگهداری از خون نادر در دمای منفی ۶۵ تا منفی ۸۵
کرباسی‌زاده ادامه داد: بر اساس استانداردهای بین‌المللی، هنگامی که خون با ماده نگهدارنده مناسب آماده و منجمد می‌شود، می‌تواند تا ۱۰ سال در فریزر نگهداری شود؛ مشروط بر اینکه دما در محدوده تعیین‌شده باقی بماند. دمای مورد قبول برای انجماد خون بین منفی ۶۵ تا منفی ۸۵ درجه سانتی‌گراد است.
دمای مناسب برای نگهداری خون منجمد
او با بیان اینکه کنترل دما در تمام مدت نگهداری اهمیت دارد، توضیح داد: دمای فریزرها باید به‌صورت ۲۴ ساعته رصد و پایش شود تا از محدوده استاندارد خارج نشود. به طور مثال، دمای منفی ۵۰ درجه سانتی‌گراد که از نظر عمومی بسیار سرد محسوب می‌شود، اما برای نگهداری خون منجمد قابل قبول نیست؛ چراکه کم‌ترین دمای مورد قبول برای نگهداری از خون‌های منجمد منفی ۶۵ درجه سانتی‌گراد است.
اهمیت شناخت گروه‌های خونی
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره اهمیت شناخت گروه‌های خونی توضیح داد: در گذشته، پزشکان با بیمارانی مواجه می‌شدند که به دلیل از دست دادن خون به تزریق خون نیاز داشتند، اما رعایت نکردن سازگاری گروه‌های خونی، که در آن زمان شناخت کافی از آن وجود نداشت، می‌توانست پیامدهای بسیار شدیدی داشته باشد و حتی به مرگ بیمار منجر شود. انسان‌ها در گذر زمان به این نتیجه رسیدند که گروه‌های خونی تفاوت‌هایی دارد و در هنگام تزریق خون باید در کانون توجه قرار گیرد.
تعداد بالای گروه‌های فرعی خون
او با بیان اینکه گروه‌های خونی اصلی برای مردم شناخته شده است، توضیح داد: گروه خونی ABO از شناخته‌شده‌ترین سیستم‌های گروه خونی است که گروه‌های خونی A، B، AB و O قرار دارند. اگرچه اغلب مردم فقط گروه‌های خونی نادر را می‌شناسند، اما گروه خونی ABO فقط یکی از سیستم‌های گروه خونی اصلی است؛ در حالی که تعداد زیادی گروه‌های خونی فرعی داریم.
۴۸ گروه سیستم خونی شناخته شده
کرباسی‌زاده با بیان اینکه ۴۸ گروه سیستم خونی شناخته شده داریم، توضیح داد: هرکدام از سیستم گروه خونی، زیرگروه و زیرمجموعه دارد که مهر تاییدی برای سازوکار پیچیده گروه‌های خونی است. در این میان، برخی گروه‌ها خاصیت آنتی‌ژنیک «کمتری» و «بیشتری» دارند. به طور معمول، اغلب گروه خونی ABO و عامل Rh در تزریق خون معمول مورد توجه قرار می‌گیرد و به طور معمول تمام زیرگروه‌ها بررسی نمی‌شوند؛ اما بررسی آنتی‌ژن‌ها برای برخی افراد مانند بیماران مبتلا به سرطان و تالاسمی بسیار حائز اهمیت است.
ضرورت توجه به زیرگروه‌های خونی برای بیماران
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون با بیان اینکه بیماران مبتلا به تالاسمی به دریافت مکرر خون نیاز دارند، گفت: اگر زیرگروه‌های خونی در این افراد رعایت نشود، بدن آنها به‌تدریج واکنش نشان می‌دهد. این وضعیت از برخی جهات شبیه به پیوند بافت زیرگروه‌های خونی است؛ اگر سازگاری بافت‌ها پیش از پیوند بررسی نشود، ممکن است پیامدهای نامطلوبی مانند پس زدن پیوند رخ دهد و نتیجه مورد انتظار حاصل نشود.
او ادامه داد: خون را می‌توان مانند یک بافت در نظر گرفت که به شکل مایع است. اگر گروه‌های خونی اصلی و فرعی در هنگام تزریق خون رعایت نشوند، می‌تواند سبب ایجاد واکنش‌های ناشی از انتقال خون شود. این واکنش‌ها می‌توانند از عوارض خفیفی مانند تب و لرز تا عوارض بسیار شدید و حتی مرگ متغیر باشند. بنابراین، توجه به گروه‌های خونی و سازگاری آنها ضروری است.
این دکترای علوم‌آزمایشگاهی با بیان اینکه برخی گروه‌های خونی بسیار نادر هستند، گفت: اگرچه برخی گروه‌های خونی بسیار نادر هستند، اما سازگاری دقیق گروه خونی باید حفظ شود. به دلیل اینکه یافتن خون سازگار برای بیماران دارای گروه‌های خونی نادر دشوار است، ایجاد بخش‌های تخصصی خون‌های نادر و فراهم کردن امکان نگهداری طولانی‌مدت حائز اهمیت قلمداد می‌شود.
برخورداری ۳۰ کشور از تجهیزات نگهداری خون‌های نادر
کرباسی‌زاده با بیان اینکه فقط ۳۰ کشور از تجهیزات نگهداری و سیستم نگهداری طولانی‌مدت خون‌های نادر برخوردار هستند، گفت: ایران، یکی از کشورهایی است که توانایی طولانی‌مدت نگهداری از خون‌های نادر را دارد. یک خون مایع به مدت ۳۵ روز قابلیت نگهداری دارد اما خون‌های نادر باید برای مدت‌زمان طولان نگهداری شوند. ماده «گلیسرول» که ماده‌ای نگهدارنده است به صورت تدریجی به گلبول قرمز خون‌های نادر اضافه می‌شود و خون در اصطلاح «گلیسرولیزه» می‌شود.
نگهداری خون‌های نادر منجمد در بسته‌های فلزی
او ادامه داد: پس از گلیسرولیزه شدن خون، با نسبت مشخصی در کیسه‌های ویژه‌ای قرار می‌دهیم تا در برابر شرایط بسیار سرد فریزرها مقاوم باشد. به دلیل اینکه کیسه خون در حالت انجماد شکننده است، یک بسته‌بندی فلزی نیز برای محافظت از آن در نظر گرفته می‌شود. سپس این کیسه‌ها در فریزرهای مخصوص قرار می‌گیرند تا در شرایط دمایی استاندارد نگهداری شوند.
فرایند آماده‌سازی خون‌های منجمد برای تزریق به بیماران
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون گفت: هنگامی که خون موردنیاز یک بیمار باشد، کیسه از فریزر خارج و خون ذوب می‌شود. به دلیل اینکه گلیسرول برای بدن سمی است، باید این ماده پیش از تزریق از خون جدا شود. به این فرایند، گلیسرول‌زدایی گفته می‌شود. در این مرحله، با استفاده از یک فرایند مشخص و دستگاه‌های موردنیاز، گلیسرول به‌تدریج از خون جدا می‌شود.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون تصریح کرد: پس از اگلیسرول‌زدایی، گلبول‌های قرمز در محلولی شامل سرم فیزیولوژی قرار می‌گیرد در نهایت، خون آماده‌شده به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ارسال می‌شود تا به‌عنوان خون گلیسرول‌زدایی‌شده به بیمار نیازمند تزریق شود.
روش‌های شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر
این دکترای علوم‌آزمایشگاهی درباره روش‌های شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر گفت: شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر با چند روش انجام می‌شود. شناسایی افراد در فرایند اهدای خون، روش نخست شناسایی افراد داری گروه‌های خونی نادر به حساب می‌آید. هنگامی که فردی به پایگاه انتقال خون مراجعه می‌کند، آزمایش‌های مربوط به سلامت اهداکننده و بررسی بیماری‌های قابل انتقال از طریق خون انجام می‌شود؛ افزون بر این آزمایش‌ها، گروه‌های خونی نیز بررسی می‌شوند. این احتمال که فرد دارای گروه خونی نادر باشد و شناسایی شود، وجود دارد.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون ادامه داد: در صورت لزوم، آزمایش‌های تأییدی انجام می‌شود و نمونه خون به بخش ایمونوهماتولوژی ستاد مرکزی سازمان انتقال خون ارسال می‌شود تا گروه خونی فرد به‌طور کامل تایید شود.
او گفت: افراد دارای سابقه اهدای خون که گروه خونی نادر آنها مشخص شده در سازمان انتقال خون پرونده دارند. مادامی که به گروه‌های خونی نادر احتیاج داشته باشیم از افراد دارای گروه‌های خونی نادر دعوت می‌کنیم به پایگاه انتقال خون مراجعه و خون اهدا کنند.
کرباسی‌زاده درباره روش‌های دیگر شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر توضیح داد: روش دیگر شناسایی افراد در بیمارستان‌ها و به هنگام بررسی سازگاری خون برای بیمار انجام می‌شود. هنگامی که تصمیم بر این است که فردی تحت عمل جراحی قرار گیرد یا بنا به هر دلیلی به تزریق خون نیاز داشته باشد، پزشک درخواست آزمایش سازگاری "Cross match" را صادر می‌کند. نمونه خون بیمار و خون کیسه‌های اهدایی در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار می‌گیرند تا مشخص شود آیا با یکدیگر سازگاری دارند یا خیر؟ پس از تایید سازگاری، تزریق خون انجام می‌شود.
او ادامه داد: گاهی‌اوقات، با وجود مشخص بودن گروه خونی اصلی بیمار، خون سازگار برای او پیدا نمی‌شود. به طور مثال، گروه خونی فرد A مثبت است، اما این احتمال وجود دارد که هیچ‌کدام از کیسه‌های خون اهدایی با وجود بررسی چندین کیسه خون A با خون بیمار سازگار نباشد. در چنین شرایطی، احتمال وجود یک گروه خونی خاص مطرح می‌شود و نمونه خون بیمار برای بررسی‌های تخصصی به سازمان انتقال ارسال می‌شود تا به پرسش «آیا فرد دارای گروه خونی نادر است؟» پاسخ داده شود.
۱۵۰۰ پرونده افراد دارای گروه خونی نادر در سازمان انتقال خون
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره تعداد افراد شناسایی‌شده دارای گروه خونی نادر گفت: در حال حاضر، حدود یک‌هزار و ۵۰۰ پرونده از افراد دارای گروه‌های خونی نادر در اختیار داریم. این پرونده‌ها طی سال‌های مختلف تشکیل شده‌اند و تعداد آنها نیز به‌طور مستمر افزایش می‌یابد. تعداد ۱۵۰۰ پرونده به معنای امکان دریافت خون از تمام افراد نیست؛ چرا که برخی از این افراد نمی‌توانند بنا به دلایل مختلف مانند اتبلا به تالاسمی خون اهدا کنند. برخی دیگر نیز در قید حیات نیستند یا به سنین بالاتر رسیده‌اند و دیگر امکان اهدای خون ندارند. با این حال، اطلاعات و پرونده‌های این افراد در دسترس قرار دارد.
حدود ۳۵۰ واحد در بانک خون‌های نادر
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره ذخایر بانک خون‌های نادر توضیح داد: در حال حاضر، حدود ۳۵۰ واحد خون از گروه‌های خونی مختلف به‌صورت منجمد در بانک خون‌های نادر نگهداری می‌شود. در حال حاضر، از هر یک از این گروه‌های خونی نیز تعدادی واحد به‌صورت منجمد نگهداری می‌شود. هنگامی که بیمارستان و پزشک درخواست خون می‌کنند و گروه خونی خاص بیمار تأیید می‌شود، برای آماده‌سازی خون موردنیاز او اقدام می‌کنیم.
شناخته‌شده‌ترین گروه خونی نادر
او درباره گروه‌های خونی نادر گفت: گروه خونی بمبئی، یکی از شناخته‌شده‌ترین گروه‌های خونی نادر است شاید نام این گروه خونی برای مردم آشنا باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد یک نفر از هر یک تا دو میلیون نفر دارای گروه خونی بمبئی است. گروه خونی Rhnull از دیگر گروه‌های خونی نادر است که آنتی‌ژن‌های سیستم گروه خونی Rh ندارند. این گروه خونی بسیار نادر است و در برخی منابع از آن با عنوان گروه خونی طلایی یاد می‌شود. فراوانی این گروه خونی به نحوی است که یک نفر از هر شش میلیون نفر، ممکن است این گروه خونی را داشته باشد.
وضعیت گروه‌های خونی نادر در برخی استان‌ها
کرباسی‌زاده درباره وضعیت پراکندگی گروه‌های خونی نادر در ایران توضیح داد: بسیاری از ویژگی‌های ژنتیکی مانند ویژگی‌های ظاهری در مناطق مختلف تفاوت‌هایی دارند، گروه‌های خونی نیز از این قاعده پیروی می‌کنند. تعداد بیماران و افراد اهداکننده گروه‌های خونی خاص در برخی مناطق کشور بیشتر است؛ به طور مثال، چنین شرایطی در استان‌های خوزستان، سیستان و بلوچستان و بوشهر وجود دارد.
افراد دارای گروه‌های خونی نادر از اهدای خون غافل نشوند
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون با بیان اینکه ذخایر خونی بسیار اهمیت دارد، گفت: افراد اهداکننده دارای گروه خونی نادر جزو ذی‌نفعان اهدای خون به حساب می‌آیند، چرا که این احتمال وجود دارد که بنا به هردلیلی در یک زمان نامشخص به خون احتیاج داشته باشند. بنابراین، اهدای خون فقط برای کمک به یک بیمار دیگر نیست و می‌تواند در آینده برای خود فرد نیز اهمیت داشته باشد. همواره به افراد دارای گروه‌های خونی نادر توصیه می‌کنیم با توجه به استانداردها و شرایط جسمانی خود، دست‌کم سالی یک یا دو بار خون اهدا کنند تا بتوانیم ذخایر موردنیاز را در این بخش نگهداری کنیم.
استفاده از خون تازه در برخی موارد
کرباسی‌زاده ادامه داد: با افراد دارای گروه‌های خونی نادر در ارتباط هستیم و آنها را با روش‌های مختلف به اهدای خون ترغیب می‌کنیم؛ اما به دلیل محدود بودن تعداد این افراد و دشواری جایگزینی ذخایر در موارد لازم از روش تامین خون تازه نیز استفاده می‌کنیم.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره تامین خون موردنیاز مراکز درمانی گفت: خوشبختانه، تمام درخواست‌های مراکز درمانی را پاسخ داده‌ایم. موارد بسیار محدودی که با شرایط خاصی مواجه شده‌ایم از روش‌های دیگر استفاده کرده‌ایم. تامین خون تازه، یکی از روش‌هایی است که در کنار استفاده از ذخایر خون منجمد به کار می‌بریم؛ در چنین شرایطی، فردی که دارای گروه خونی نادر است برای اهدای خون فراخوان می‌شود. پس از انجام آزمایش‌های مربوط به سلامت خون و تایید گروه خونی، خون اهدایی برای تزریق به بیمارستان ارسال می‌شود.
تبادل خون‌های نادر میان کشورها
او با بیان اینکه نقل و انتقال خون بین کشورها محدودیت دارد، توضیح داد: محدودیت‌ها به دلیل مسائل ژنتیکی و مشکلات انتقال یک واحد خون از یک کشور به کشور دیگر است. سابقه ارسال خون به کشور دیگر داشته‌ایم؛ به طور مثال، عمان یکی از کشورهایی است که خون ارسال کرده‌ایم. همچنین موارد محدودی داشته‌ایم که به دلیل در دسترس نبودن یک گروه خونی خاص در بازه زمانی نیاز به آن گروه نسبت به وارد کردن گروه خونی مورد نیاز اقدام کرده‌ایم. ترجیح سازمان انقال خون بر این است که بنا به دلایل مختلف و تا حد امکان از خون‌های موجود در داخل کشور استفاده کنیم.
این دکترای علوم‌آزمایشگاهی در بخش پایانی صحبت‌هایش تاکید کرد: افراد دارای گروه‌های خونی نادر، اهدای خون را به دست فراموشی نسپارند تا بتوانند به خود و دیگر افراد دارای گروه خونی مشابه کمک کنند. سازمان انتقال خون، امانت‌دار خون‌های نادر است و برای نگهداری از این ذخایر در بهترین شرایط تلاش می‌کند تا به فرد نیازمند دریافت خون برساند.
