نورنیوز-گروه فرهنگی: جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ به هانری بوریس کاگان (Henri Boris Kagan) و کنسو سوای (Kenso Soai) برای دستاوردهای آنها در زمینه اثرات غیرخطی و خودکاتالیزوری در سنتز آلی نامتقارن تعلق گرفت.
به گزارش وبگاه نوبل پرایز، نام برندگان نوبل شیمی ۲۰۲۶ امروز، چهارشنبه ۱۵ مهرماه، در مراسمی در فرهنگستان سلطنتی علوم سوئد اعلام شد.
این دو دانشمند در پژوهش‌هایی نقش داشته‌اند که به شیمیدانان امکان می‌دهد میان دو شکل آینه‌ای یک مولکول، یکی را به شکل قابل توجهی بیشتر تولید کنند؛ موضوعی که در شیمی با مفهوم دست‌سانی یا کایرالیته ارتباط دارد.
راز مولکول‌های آینه‌ای چیست؟
برخی مولکول‌ها، از جمله اسیدهای آمینه، می‌توانند در دو شکل وجود داشته باشند که تصاویر آینه‌ای یکدیگر هستند. با وجود این، موجودات زنده معمولاً تنها یکی از این دو شکل را به کار می‌گیرند.
چگونگی شکل‌گیری این عدم تقارن شیمیایی، سال‌ها یکی از پرسش‌های مهم در شیمی بود. هانری کاگان و کنسو سوای با پژوهش‌های خود به درک این پدیده و امکان کنترل آن در واکنش‌های شیمیایی کمک کردند.
هانری کاگان روش‌هایی را برای کنترل واکنش‌های شیمیایی توسعه داد که امکان تولید مقدار بیشتری از یکی از دو شکل آینه‌ای مولکول را فراهم می‌کند.
این دستاورد در حوزه‌هایی مانند طراحی و تولید داروها، مواد معطر، طعم‌دهنده‌ها و مواد جدید اهمیت دارد؛ زیرا در بسیاری از این کاربردها، انتخاب شکل مشخصی از یک مولکول می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
واکنش سوای؛ کشفی مهم در خودکاتالیزوری
کنسو سوای نیز با طراحی واکنشی شناخته می‌شود که در آن یکی از دو شکل آینه‌ای بالقوه با غلبه بسیار زیاد شکل می‌گیرد.
شهرت جهانی این شیمیدان ژاپنی به‌ویژه به دلیل کشف واکنش سوای (Soai Reaction) است. او در سال ۱۹۹۵ نخستین نمونه از خودکاتالیزوری نامتقارن را گزارش کرد؛ پدیده‌ای که در آن محصول واکنش می‌تواند تشکیل بیشتر خودش را کاتالیز کند و در نتیجه، یک عدم تقارن بسیار کوچک اولیه را به‌شدت تقویت کند.
در این واکنش، حتی یک ناخالصی بسیار ناچیز می‌تواند در ادامه واکنش تقویت شود و به محصولی با خلوص بسیار بالا از یک شکل مولکولی تبدیل شود.
این کشف علاوه بر کاربردهای مهم در سنتز مواد شیمیایی، برای بررسی منشأ هم‌دستی یا Homochirality در طبیعت نیز اهمیت دارد و می‌تواند در سنتز داروهای تک‌انانتیومری مورد استفاده قرار گیرد.
هانری کاگان و کنسو سوای چه کسانی هستند؟
هانری بوریس کاگان شیمیدان فرانسوی و متولد ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۰ است. او استاد بازنشسته دانشگاه پاریس-سود بوده و در سال ۱۹۹۱ به عضویت کامل فرهنگستان علوم فرانسه درآمد.
کاگان از پیشگامان کاتالیز نامتقارن و سنتز آلی محسوب می‌شود و به دلیل توسعه لیگاندهای فسفینی کایرال، از جمله DIOP، و پژوهش‌هایش درباره اثرات غیرخطی در کاتالیز نامتقارن شهرت دارد. او پیش از این نیز جوایزی از جمله جایزه ولف و مدال آگوست ویلهلم فون هوفمان را دریافت کرده است.
کنسو سوای نیز شیمیدان آلی ژاپنی متولد سال ۱۹۵۰ و استاد بازنشسته دانشگاه علوم توکیو است. او مدرک دکترای خود را در سال ۱۹۷۹ از دانشگاه توکیو دریافت کرد و عمده شهرت علمی‌اش به دلیل کشف واکنش سوای و پژوهش در زمینه خودکاتالیزوری نامتقارن است.
نگاهی به نوبل شیمی ۲۰۲۵
جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۵ به سوسومو کیتاگاوا، ریچارد رابسون و عمر یاغی تعلق گرفت.
این سه دانشمند به دلیل ابداع نوع جدیدی از معماری مولکولی، یعنی چارچوب‌های آلی‌فلزی، این جایزه را دریافت کردند. این ساختارها دارای حفره‌های بزرگی هستند که مولکول‌ها می‌توانند وارد آنها شده و از آنها خارج شوند.
از این ساختارها در زمینه‌هایی مانند برداشت آب از هوای بیابان، استخراج آلاینده‌ها از آب، جذب دی‌اکسیدکربن و ذخیره‌سازی هیدروژن استفاده شده است.
رکوردها و دانستنی‌های نوبل شیمی
از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵، جایزه نوبل شیمی ۱۱۷ بار اهدا شده و مجموعاً ۱۹۸ نفر نامشان در فهرست دریافت‌کنندگان این جایزه قرار گرفته است. فردریک سنگر در سال‌های ۱۹۵۸ و ۱۹۸۰ و بری شارپلس در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۲۲ هرکدام دو بار این جایزه را دریافت کرده‌اند؛ بنابراین مجموع افراد برنده، ۱۹۶ نفر بوده است.
از میان ۱۱۷ جایزه، ۶۳ جایزه تنها به یک نفر، ۲۵ جایزه به دو نفر و ۲۹ جایزه به سه نفر اعطا شده است.
تاکنون ۸ زن موفق به دریافت نوبل شیمی شده‌اند که ماری کوری، ایرن ژولیو-کوری، دوروتی هاجکین، ادا یونات، فرانسیس آرنولد، جنیفر دودنا، امانوئل شارپانتیه و کارولین برتوزی از جمله آنها هستند.
ماری کوری تنها فردی است که در دو رشته علمی متفاوت نوبل دریافت کرده است؛ او در سال ۱۹۰۳ نوبل فیزیک و در سال ۱۹۱۱ نوبل شیمی را به دست آورد.
جان بی. گودیناف نیز در سال ۲۰۱۹ و در ۹۷سالگی، مسن‌ترین برنده نوبل شیمی شد. او این جایزه را به همراه استنلی ویتینگهام و آکیرا یوشینو برای نقش آنها در توسعه باتری لیتیوم‌یون دریافت کرد.
ادامه اعلام برندگان نوبل ۲۰۲۶
مراسم اعلام جوایز نوبل ۲۰۲۶ از ۵ تا ۱۲ اکتبر، برابر با ۱۳ تا ۲۰ مهر ۱۴۰۵، برگزار می‌شود.
بر اساس تقویم اعلام‌شده، نوبل ادبیات پنجشنبه ۸ اکتبر برابر با ۱۶ مهر، نوبل صلح جمعه ۹ اکتبر برابر با ۱۷ مهر و نوبل علوم اقتصادی دوشنبه ۱۲ اکتبر برابر با ۲۰ مهر اعلام خواهند شد.
پیش از اعلام نوبل شیمی، برندگان نوبل پزشکی در دوشنبه ۱۳ مهر و نوبل فیزیک در سه‌شنبه ۱۴ مهر معرفی شده بودند.
