نورنیوزـگروه فرهنگ: پروندۀ تمدنی جهاد سازندگی به ایستگاه هندوستان رسید. در این بخش، به هندوستان بزرگ، که تا شرق کلکته و حوالی اورست کنونی گسترش یافته بود، بهعنوان بخش شرقی فرهنگ و تمدن حیرتآور و عالمگیری خواهیم پرداخت که ایرانیان پس از مسلمان شدن پدید آوردند. پیش از ادامۀ مطلب میتوانید بخشهای قبلی را در فهرست زیر از نظر بگذرانید.
راهیابی پارسی به هندوستان بزرگ
گرچه اولین مواجهۀ ایرانیان مسلمان با اهالی هندوستان به قرون اول و دوم هجری بازمیگردد، اما از منظر حاکمیت سیاسی، «سبکتگین»[۱] - سرسلسلۀ غزنویان - اولین حکمران اسلامی است که در اواخر قرن دهم میلادی، کابل و بخشهایی از پنجاب را تصرف میکند؛ پس از او سلطان محمود غزنوی، بین سالهای ۱۰۰۵ تا ۱۰۲۷میلادی (مصادف با ۴۲۱ قمری)، بیش از ۱۵ نوبت به این منطقه حمله برده است.
با راهیابی به هند در این دوران، بسیاری از حکما و دانشمندان تراز اول ایرانی در بسط و گسترش تمدنی به این دیار همت گماشتند و این سرزمین را به یکی از قطبهای مهم تمدن ایران اسلامی مبدل ساختند؛ درباریان هند در این دوران به پارسی سخن میگفتهاند و مینوشتهاند. نمونۀ بارز این اندیشمندان، ابوریحان بیرونی است که با توجه به تسلطش بر زبانهای رایج مناطق مختلف، آثار متعددی را در ترجمۀ هندی، سانسکریت، عربی و فارسی در کارنامه دارد و اثر ارزشمند و سترگ «تحقیق ماللهند»[۲] حاصل سفر او به شبهقارۀ هند است.
این شرایط کژدار و مریز ادامه یافت تا ابتدای قرن سیزدهم میلادی که اسلام رسماً بر دهلی و شمال هند حاکم شد. سلسله حکومتهای مسلمان - که عموماً عمری کوتاه داشتند - از سال ۶۰۲ هجری قمری (۱۲۰۶ میلادی) تا ۹۳۲ هجری (۱۵۲۶ م) بر هند تسلط یافتند، که مشتمل بر سلسلههای ترک و افغانِ «مملوک»[۳]، «خلجی»[۴]، «تغلق»[۵]، «سادات»[۶]، «لودی»[۷] و «سوری»[۸] بود. در ۹۳۲ هجری (۱۵۲۶ م)، با تسلط «بابر»[۹] بر هند، سلسلۀ گورکانیان - بهعنوان اولین امپراتوری فراگیر مغولان مسلمان هند - تأسیس شد و فصل دیگری از حکومت مسلمانان بر این سرزمین رقم خورد که تا سه و نیم قرن بعد ادامه داشت.
نوعروسی که به بنگاله میرود
کاملاً مشهود است که فرزندان تیمور در ایران و هند - از جمله شاهرخ[۱۰]، گوهرشادآغا[۱۱]، بایسنقر و الغبیگ - مستغرق در فرّهی و شکوه تمدن ایران اسلامی، یک خط تمدنی را پی گرفتهاند. مقارن همین زمان است که حافظ دربارۀ نفوذ شعر و ادب پارسی تا اقصای هند - بنگال - معتقد است که زبان فارسی، زمان و مکان را درنوردیده و طی راه یک ساله در یک شب را هموار کرده است:
ساقـی حدیث سرو و گل و لالـه مـیرود ویـن بحـث با ثـلاثـه غســاله مـیرود
می ده که نوعروس چمن حد حسن یافت کار ایـن زمـان ز صنعت دلالـه مـیرود
شکـرشـکن شونـد همـه طـوطیـان هند زیـن قنـد پارسـی که به بنگالـه میرود
طی مکـان ببین و زمان در سلـوک شعر کاین طفل یک شبه ره یک ساله میرود
نیمۀ سدۀ یازدهم قمری (یا هفدهم میلادی)، مقارن زمان شاهجهان[۱۲]، اوج اقتدار این سلسله بود؛ در این زمان فرمانروایی اسلامی در هند یکی از بزرگترین و ثروتمندترین امپراتوریهای جهان به شمار میرفت. آثار به یادگار مانده از این دوران، از جمله «تاج محل» جزو شگفتانگیزترین آثار دوران تمدن اسلامی است که یکی از پایههای الهامبخش برای معماریهای بعدی (از جمله آثار گرانقدر دوران صفویه) به شمار میرود. این اوج تمدنی تا ۱۱۵۱قمری - ۱۷۳۹ میلادی، مقارن با جنگ «کرنال»[۱۳] - ادامه داشت. بخش قابل توجهی از کتیبههای آثار و متون مضروبات هند در این دوران به زبان فارسی نوشته شده است. علیاصغر حکمت[۱۴]، وزیر فرهنگ پهلوی در اثری با عنوان «نقش پارسی بر احجار هند: فهرستی از کتیبهها و خطوط فارسی بر لوحسنگهای هندوستان، (تهران و کلکته، ۱۹۵۸)» حدود ۲۰۰ سنگنویس فارسی آثار هندوستان را برشمرده و گردآورده است. جالب است بدانید تاج محل، که یکی از عجایب هفتگانۀ جهان است، درحقیقت مزار همسر یکی از پادشاهان گورکانی است، که شاهزادۀ صفوی بوده و اصالت شیرازی داشته است!
کتیبه حضرت بال کشمیر سرینگر
فارسی در آگره

فارسی نوشته در مسجد دهلی
در یک دورۀ هفتصد ساله، بخش اعظم زبان دیوانی و زبان شعر در هندوستان، زبان فارسی است؛ تا ۱۸۳۶ میلادی که «لرد ویلیام بنتینک»[۱۶]، فرماندار کل کمپانی هند شرقی، انگلیسی را جایگزین این زبان کرد.
آقا محمدعلی داعیالاسلام[۱۷] در مقدمۀ جلد پنجم «فرهنگ نظام» تعدادی از فرهنگهای لغت فارسی در هند را بررسی کرده است. حدود ۲۵ فرهنگ لغت فارسی در هندوستان طی این هفتصد سال نوشته شده که فرهنگ فخر قوامی، فرهنگ رشیدی، سراجاللغه، فرهنگ جهانگیری، فرهنگ برهان قاطع، غیاثاللغات، آصفاللغات و فرهنگ آنندراج از آن جمله است. محمدعلی ربانی رایزن فرهنگی ایران در هند در شهریور ۱۳۹۸ با اشاره به رواج زبان فارسی در منابع علمی هندوستان اعلام کرد که وجود ۱۰ میلیون نسخۀ خطی در هندوستان وجود دارد که از این تعداد یک میلیون نسخه خطی فارسی است.[۱۸]
سبک هندی یکی از سه سبک اصلی ادبیات فارسی است. در این دوران شخصیتهای فارسیسرای سبک هندی فراوانی در سپهر ادبیات این سرزمین پدیدار شدند. میرغلامعلی ابن نوح آزاد حسینی واسطی بلگرامی[۱۹]، شاعر و تذکرهنویس هندی قرن دوازدهم هجری است، که در تذکرۀ «خزانة عامره»، که یکی از چند تذکرۀ ارزشمند فارسی است و در تاریخ ۱۱۷۷ هجری قمری نگارش یافته، اشعار، شرح حال و گاه نقدی بر اشعار شاعران صاحب صلۀ ایران و هند را به رشتۀ سخن کشیده است. از بزرگترین شعرای فارسیگوی هندیتبار بیدل دهلوی، امیر خسرو دهلوی و علامه اقبال لاهوری را میتوان نام برد. یکی از محققان غربی دربارۀ رواج ادبیات فارسی در هند مینویسد:
«زبان فارسی پیش از آنکه هندوستان مستعمرۀ انگلستان شود، دومین زبان رسمی این کشور (در دورۀ گورکانیان زبان رسمی) و زبان فرهنگی و علمی بهشمار میرفت. اما پس از استعمار، انگلیسیها در سال ۱۸۳۲ با زور انگلیسی را جایگزین فارسی کردند.»[۲۰]
تکانهای برای حضیض یک فراز هفتصدساله
در جنگ کرنال نادرشاه - متعاقب بیحرمتی و کشته شدن فرستادهاش در دربار گورکانی - با حمله به دهلی، در یک روز ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر از لشگریان هندی را از دم تیغ گذراند و بر محمدشاه گورکانی[۲۱] چیره گشت. حکمرانی بر هند برای نادرشاه جذابیتی نداشت یا میسر نبود؛ به همین دلیل در ازای گرفتن کلید خزانۀ سلطنتی به محمدشاه امان داد و او را در سلطنت هند باقی گذاشت. گویند ارزش این غنائم - از جمله کوه نور، دریای نور و تخت طاووس - چنان بود که نادرشاه سه سال مردم ایران را از مالیات معاف کرد.
خالی شدن خزانه در زمان محمد شاه، که پیش از آن در هفده سالگی بر تخت جلوس کرده بود و حکمروایی نمیدانست، زمینهساز اضمحلال امپراتوری بزرگ گورکانیان پارسیزبان شد. پس از این تاریخ است که کمپانی هند شرقی، سنگر به سنگر به فتح هند میپردازد.
گریزی به حضور بریتانیا در هند
آنچنان که ذکر شد، متعاقب شکست هندیان از نادر شاه افشار در کرنال، حکومت هندوستان رو به زوال نهاد و بهتدریج تحت سیطرۀ بریتانیا قرار گرفت. در نگاه کلی استعمار انگلستان بر هند شامل دو دوره است: دورۀ اول (۱۱۷۰ - ۱۲۴۷ ق/ ۱۷۵۷ - ۱۸۵۸ م) که کمپانی بزرگ هند شرقی به مرور بر این سرزمین حاکم شد و دورۀ دوم (۱۲۴۷ - ۱۳۶۶ ق/ ۱۸۵۸ - ۱۹۴۷ م) که هند رسماً و در حوزۀ سیاسی به مستعمرۀ انگلستان مبدل شد.
پیش از انگلستان، حاکمان دول دیگر اروپایی - از جمله هلندیها، دانمارکیها و پرتغالیها - نیز به تجارت در این سرزمین زرخیز - خصوصاً بهعنوان سرپل تجارت دریایی آسیا - اشتغال داشتند. در قرن ۱۶ میلادی، بیشترین حضور کشورهای اروپایی را در این سرزمین توسط پرتغالیها میبینیم. در این زمان، بنادر هند در حقیقت بارانداز بارگیری مواد اولیۀ بخش وسیعی از آسیا - از شرق دور تا ایران بزرگ - و محل تخلیۀ مصنوعات اروپاییِ تولید شده بودند. اما با قدرت گرفتن بانکداران بریتانیایی، بهتدریج قدرت نفوذ کشورهای سهگانۀ فوقالذکر نیز رو به ضعف نهاد و حاکمیت سیاسی اقتصادی انگلستان جایگزین آن شد.[۲۲]
اولین جای پاهای انگلستان در هند به سال ۱۶۰۰ میلادی باز میگردد؛ زمانی که الیزابت اول در ۳۱ دسامبر این سال حکمی خطاب به کمپانی هند شرقی صادر کرد که در حقیقت مجوز تجارت این کمپانی در بخشهای شرقی هندوستان به شمار میرفت.[۲۳]
رفتوآمد تجاری انگلیسها به هند ادامه داشت تا در سال۱۱۷۰ قمری (مقارن ۱۷۵۷ م) با گذشت کمتر از دو دهه از شکست گورکانیان توسط نادرشاه، و ضعف روزافزون این امپراتوری بزرگ ۳۵۰ ساله، مسئولان کمپانی هند شرقی شرایط را مهیا دیدند که پس از بیش از یک سده حضور صرفاً تجاری در هندوستان بزرگ، با ورود به حوزۀ سیاست، استیلای همهجانبهای را بر این کشور بزرگ رقم بزنند. در همین راستا، نبرد «پلاسی»[۲۴] نخستین جنگ انگلیسها با اهالی هند درگرفت. پس از پیروزی انگلستان در این نبرد، و آشکار شدن ضعف عمیق حاکمان محلی هند، این جنگها دامنهدار شد و گسترش یافت؛ از مهمترین جنگهای پس از این تاریخ میتوان به نبرد «بکسر»[۲۵] اشاره کرد که در واقع رویارویی مستقیم گورکانیان با کمپانی هند شرقی بوده است - اروپا پس از ۶ سده کشمکش، و عقبنشینی نوبت به نوبت، این بار شکافی برای رخنه و شکست سدّ تمدن قویم ایران اسلامی پیدا کرده بود.
هرچه پیش میرفت دایرۀ نفوذ سیاسی و اقتصادی کمپانی هند شرقی در شبهقاره افزایش مییافت تا آنجا که در سال ۱۲۱۸ قمری (معادل ۱۸۰۳ میلادی) بیش از ۲۶۰ هزار سرباز - معادل دو برابر پیادهنظام کل بریتانیا - در خدمت این کمپانی بودهاند[۲۶] و بخش قابل توجهی از تجارتِ دنیای صنعتی به بارانداز دنیای شرق - شامل تجارت پنبه، ابریشم، رنگ نیل، نمک، ادویه، چای، و تریاک - نیز در انحصار این کمپانی قرار گرفته بود.[۲۷]
سلطان تیپو؛ آخرین سنگر
در این سالها آخرین سدهای مقاومت هندیهای پارسیزبان در برابر نفوذ تمدن غرب، یکبهیک درهمشکست. شاید مقاومت تیپوسلطان[۲۸]، حاکم شیعی غرب هند را بتوان آخرین سنگر و نمادی از مقاومت تمدن ایرانِ شاخۀ هند، در برابر غرب دانست. وی آخرین حاکم میسور در جنوبغربی هند و از ارادتمندان خاص امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - بود.[۲۹] بیشتر اوقات به زبان فارسی مینوشت و سخن میگفت.[۳۰] به همین جهت تعداد زیادی نامه به زبان فارسی از تیپوسلطان باقی مانده است.[۳۱] یک دهه پس از شهادتش، برخی از این نامهها ترجمه شد و با اضافه کردن حواشی و پارهای توضیحات توسط ویلیام کرک پاتریک[۳۲] در سال ۱۸۱۱ میلادی در لندن به چاپ رسید.[۳۳]
تیپوسلطان در زمان زمامداریاش بر میسور، حتی دستور داد سکههای جدیدی ضرب کنند و نام ائمۀ هدی را بر آنها نهاد. این سکهها عبارت بودند از «صدیقی» (معادل شانزده روپیه)، «امامی» (معادل دو روپیه)، «باقری» (معادل نیم روپیه)، و همچنین«جعفری» و «کاظمی» (به عنوان سکههای خردتر).[۳۴]
وی آشکارا با نفوذ بریتانیا مخالف بود و برای دعوت به مبارزه با این کشور، سفرای متعددی به سوی مسئولان سایر حکومتها فرستاد؛ از جمله کشورهایی که برای آنها سفیر فرستاد، میتوان به فرانسه، عثمانی، عمان، زندیه، قاجار، عربستان، کشمیر، حیدرآباد، پونا، دهلی و درانی اشاره کرد.[۳۵]
متعاقب خیانت اطرافیان این شهید والامقام[۳۶] و شکست سپاه او توسط ارتش بریتانیا در سال ۱۲۱۳ قمری (مقارن ۱۷۹۹ میلادی) ستون فقرات مقاومت هندوستان در هم شکست و اقتدار و نفوذ انگلیسیها در هند بهسرعت افزایش یافت.
در سر در ورودی شرقی مقبرۀ تیپوسلطان این دوبیتی نوشته شده:
از فاطمه زوجه علی شیر خدا
شد سبط نبی سیدشهدا پیدا
این فاطمه زاد از علیّ حیدر
تیپوسلطان که گشت شاه شهدا
و در سر در جنوبی حک شده:
در ملک حجاز از علی حیدر
مفتوح شده هفت قلاع خبیر
زین حیدر دکنی دول کز نانک
گشتند مطیع یک خدیو کشور
جمعبندی
تمدن غرب با محوریت بریتانیا جای پای محکمی یافته بود، با این هدف که از کانون هند، گامبهگام ریشههای تمدن بزرگ ایران اسلامی را بخشکاند؛ امری که با روی کار آمدن دولت سیاسی «راج بریتانیا» بهجای کمپانی هند شرقی، تا میانههای سدۀ بیستم و استقلال هند از این کانون، مستمراً ادامه یافت. پس از استقلال هندوستان از بریتانیا، دیگر از آن تمدن شکوهمند که هفت سده بر این سرزمین حکم رانده بود، اثری یافت نمیشد؛ گو اینکه ارتباط این سرزمین با بسیاری از همسایگانش - که دیرزمانی هموطن و همزبان و همکیش بودند - ارتباطی خصمآلود بوده و هست - چنانکه در کشمیر شاهدیم؛ و با این شرایط، از آن تمدن عریق هفتصد ساله - لااقل در حوزۀ سیاسی و در ابعاد فراملی - جز لاشهای بیهویت و ناشناخته باقی نمانده است. نقطۀ عطف و موجد این «گسست هویتی و تمدنی» تجزیۀ این سرزمین بزرگ به چندین کشور کوچک، و همچنین تغییر زبان و تسلط زبان انگلیسی - بهجای فارسی - بر این شبهقاره است، که نفس تمدن سرزمین شرقی این تمدن را گرفت و ارتباط سرزمینهای هندوستان بزرگ را با گذشته و ریشههای تمدن مادر بکل از هم گسست؛ گرچه آثار ارتباطات تاریخی متقابل ایران و هند هنوز کم و بیش پابرجاست.
پینوشتهای مهم زیر را ببینید
[۱] - ابومنصور سَبُکتَگین ملقب به ناصرالدین والدوله (متوفی به سال ۳۸۷ ق/ ۹۹۷ م) پدر محمود غزنوی است.
[۲] - نام کامل این کتاب «تحقیق ماللهند من مقوله فی العقل اَو مردوله» است.
[۳] - سلسلۀ مملوک یا خاندان غلامان یا غلامشاهیان (به هندی: ग़ुलाम ख़ानदान، و اردو: غلام خاندان) (۱۲۰۶ تا ۱۲۹۰ م) توسط «قطبالدین ایبک»، فرمانده ترک تورانینژاد که در آسیای مرکزی متولد شده بود بنیانگذاشته شد.
[۴] - سلسلۀ خلجی (به هندیसलतनत ख़िलजी) سلسلۀ ترکهای خلج با اصلیت افغانستانی و فارسیزبان بود که بین سالهای ۱۲۹۰ تا ۱۳۲۰ میلادی در بخش گستردهای از جنوب آسیا حکمرانی میکرد. آنها پیدرپی در مقابل حملۀ مغول از هند دفاع کردند. زبان درباری سلسلۀ خلجی، فارسی بود، پس از آن عربی، و زبان خودشان یعنی ترکی خلجی و برخی از زبانهای بومی شمال هند بوده است. هرچند فارسی، زبان مادری افراد این سلسله نبوده ولی سلاطین سلسلۀ خلجی مشوق استفاده از زبان فارسی بودند. این استفاده از زبانهای مختلف باعث بهوجود آمدن اولین فرم از «زبان اردو» شد. (برگرفته از: ویکیپدیا؛ رؤیت: ۹۷.۰۵.۲۵)
[۵] - تغلق شاهیان یا تغلقیه سلسلهای مسلمان از سلاطین دهلی بودند که میان سالهای ۷۲۰ تا ۸۱۵ هجری قمری نزدیک به یک سده بر بخش بزرگی از شبهقارۀ هند حکم راندند. تغلق به معنای سردار از واژۀ ترکی قتلغ برگرفته شده است که در هندی به این شکل درآمده است. بنیانگذار این سلسله فردی از قبایل ترک نواحی مرزی آسیای مرکزی و شبهقارۀ هند به نام غیاثالدین تغلق بود. (برگرفته از: ویکیپدیا؛ رؤیت: ۹۷.۰۵.۲۵)
[۶] - سلسلۀ سید (به انگلیسیSayyid dynasty) از ۱۴۱۴ تا ۱۴۵۱ میلادی بر بخشهایی از هند حکومت کردند. مرکزیت این سلسله در دهلی بود. آنان خود را در زمرۀ سادات میدانستند. (برگرفته از: ویکیپدیا؛ رؤیت: ۹۷.۰۵.۲۵)
[۷] - لودی نام سلسلهای حکمران دهلی در هند از پشتونتبارهای مسلمان است که از ۱۴۵۱ تا ۱۵۲۶ میلادی حکمرانی کردند. این سلسله پس از هجوم امیر تیمور به هند در سال ۸۰۱ ه. ق. بعد از سلسلۀ تغلقیه روی کار آمد و با هجوم بابر از میان رفت. لودیها از ولایت غزنه بودند که در دوران امپراطوری غزنویان توسط سلطان محمود غزنوی برای گسترش نفوس مسلمانان به شبهقارۀ هند کوچانیده شده بودند. این سلسله مهاجرتها با مرگ سلطان محمود خاتمه یافت. (برگرفته از: ویکیپدیا؛ رؤیت: ۹۷.۰۵.۲۵)
[۸] - سلسلۀ کوتاهمدت (۹۴۷ - ۹۶۱ ق / ۱۵۴۰ - ۱۵۵۴ م) و پشتون تبار «سوری» دو حاکم داشت؛ ابتدا فریدخان (ملقب به شیرخان)، نصیرالدین همایون - دومین پادشاه گورکانی و جانشین بابر - را در دو جنگ شکست داد و فرمانروای هند شد؛ در پی مرگ او در سال ۱۵۴۵ میلادی، پسر دوم فرید - جلال، ملقب به اسلامشاه - اعلام سلطنت کرد، اما مجدداً توسط گورکانیان در سال ۱۵۵۴ میلادی شکست خورد و فرمانروایی هند را به ایشان واگذاشت.
[۹] - ظهیرالدین محمد بابُر (۸۸۸ - ۹۳۷ ه. ق / ۱۴۸۳ - ۱۵۳۰ میلادی)، مؤسس امپراتوری مغولی هند بود. بابر پنجمین پشت از نوادگان تیمور لنگ بود او فرزند میرزا عمر شیخ فرزند سلطان ابوسعید فرزند میرزا محمد فرزند میرانشاه فرزند تیمور بود و نسبش از سوی مادر، قتلغ نگار خانم، به پانزده واسطه به چنگیزخان میرسد. (برگرفته از: ویکیپدیا؛ رؤیت: ۹۷.۰۵.۲۵)
بابر به فارسی و ترکی ازبکی شعر دارد که از آن جمله است:
بابر به عیش کوش که عالم دوباره نیست
نوروز و بهار و می و دلبـری خـوش است
(نگاه کنید به: رضا قلی هدایت، مجمع الفصحاء، ج ۱ ص ۱۹)
[۱۰] - شاهرخ میرزا (۸۰۷ - ۸۵۰ ق/۱۴۰۵-۱۴۴۷ م) چهارمین پسر تیمور گورکانی و از بزرگترین پادشاهان تیموری است. طی حکومت ۴۳ سالۀ شاهرخ بر ایران، او و همسرش گوهرشادآغا خدمات شایستهای به فرهنگ ایرانزمین کردند. چنان که بعدها این میراث هنری در اختیار صفویه قرار گفت و شاهکارهای معماری دورانهای بعدی را رقم زد.
تیموریان (گورکانیان) هند نیز همگام با عموزادگان خود در ایران، همین رویه را در پیش گرفتند، که از آن جمله میتوان به بنای شاهکار بینظیر «تاج محل» اشاره کرد.
[۱۱] - مهدعلیا، ملکه گوهرشاد بیگم (۷۸۰ - ۸۶۱ ق / ۱۳۷۹ (تقریباً) - ۱۴۵۷ م) معروف به گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ و از زنان فرهنگی خوشنام تاریخ ایران است. وی به ارتقاء فرهنگ ایران اهتمام جدی داشت؛ مدارس و مساجد گوهرشاد در مشهد و هرات (پایتخت تیموریان در این عصر) از ثمرات او است. او و همسرش شاهرخ به بارگاه علی بن موسی الرضا - علیه السلام - توجه ویژهای داشتند؛ گذشته از زیارتهای پیاپی شاهرخ از این مضجع شریف، و پایهگذاری مسجد جامع گوهرشاد در جوار مرقد حضرت، مادر این بانو - با نام «بانو خانزاده بیگم» - نیز در جوار این امام همام مدفون است.
پسران او الغبیگ در سمرقند (استاد ریاضیات، نجوم و هیئت)، سلطان ابراهیم میرزا در شیراز (خطاط و شاعر)، و بایسنغر میرزا (ادیب و خطاط چیرهدست) در هرات، از حاکمان دانشمند و هنرمند تاریخ این سرزمین هستند.
[۱۲] - شهابالدین محمد شاه جهان (۱۰۰۰ - ۱۰۷۶ ق/ ۱۵۹۲ - ۱۶۶۶ م)، فرزند جهانگیر و پنجمین امپراتور سلسلۀ گورکانیان هند است. وی پس از نشستن بر تخت سلطنت با نام «شاهجهان» شهرت یافت، همسر او نیز به «ممتاز محل» ملقب شد. او به مدت ۳۱ سال از سال ۱۰۳۷ تا ۱۰۶۸ ه.ق (۱۶۲۷ تا ۱۶۵۸ م) فرمانروای هندوستان بود. شاه جهان مانند پدر بزرگش اکبرشاه عاشق هنر و معماری و شعر و ادب فارسی بود. مشهور است که هیچ پادشاهی در طول تاریخ هند به اندازۀ شاه جهان از خود کارهای عظیم معماری و هنری برجای نگذاشته در این خصوص تنها کافی است به شاهکار «تاج محل» و نیز آرامگاه آصفالدوله، قلعۀ آگرا و قلعۀ سرخ دهلی و باغ شالیمار لاهور اشاره کرد که شهرت جهانی دارند. از او فرمانهای زیادی باقیمانده، که همگی به زبان فارسی است؛ اما فرمان او در مورد کشمیر که بر روی سنگی در مسجد سرینگر نیز حک شده، بصورت خاص قابل توجه است.
[۱۳] - جنگ کرنال، نبردی است که نادرشاه افشار طی آن دهلی، پایتخت هندوستان را فتح کرد. این نبرد در پنجم اسفند ۱۱۱۷ شمسی، مصادف با پانزدهم ذیالقعدۀ ۱۱۵۱ قمری و ۲۴ فوریه ۱۷۳۹ میلادی رخ داد.
[۱۴] - علیاصغر حِکْمَت، (زادۀ ۲۱ فروردین ۱۲۷۲ در شیراز - درگذشتۀ ۱ شهریور ۱۳۵۹ در تهران)؛ فرزند احمدعلی مستوفی معظمالدوله (حشمتالممالک)؛ وی فارغالتحصیل سوربن، ادیب و وزیر معارف (آموزش و پرورش) دورۀ پهلوی اول بود. وی یکی از اثرگذارترین افراد در تغییر و مدرنیزاسیون آموزش در ایران و جزو نزدیکان محمدعلی فروغی است. وی همچنین نخستین رئیس دانشگاه تهران بود، کتابخانۀ ملی ایران، مدارس نوین، کلاسهای اکابر، موزۀ مردمشناسی و فرهنگستان زبان فارسی را بنیان گذاشت، موزۀ ایران باستان را رونق داد، و یکی از ارکان کشف حجاب در دورۀ رضاخان به شمار میرفت. تصدی وزارتخانههای بهداری، کشور، دادگستری، امورخارجه، و وزیر مشاور و همچنین سفارت پنج ساله در هندوستان، ازجمله سوابق او است. به گفتۀ همایون صنعتیزاده، برخی از اجداد حکمت یهودی بودهاند (سیروس، علینژاد۱۳۹۵. از فرانکلین تا لالهزار؛ زندگینامۀ همایون صنعتیزاده. تهران: ققنوس. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۷۸-۲۸۲-۳).
[۱۵] - ممتاز محل (ارجمند بانو بیگم) زادۀ ۱۵۹۳ - درگذشتۀ ۱۶۳۱؛ دختر میرزا ابوالحسن آصفخان، نایب و وزیر در دربار شاه طهماسب صفوی در هندوستان بوده است.
[۱۶] - Lord William Henry Cavendish-Bentinck GCB GCH PC (۱۴ September ۱۷۷۴ - ۱۷ June ۱۸۳۹)
[۱۷] - متولد ۱۲۵۴ در لاریجان آمل، متوفی ۱۳۳۰ در حیدرآباد دکن؛ شاعر، ادیب، پژوهشگر و فرهنگنویس ایرانی بود.
[۱۸] - به نقل از خبرگزاری مهر؛ کد خبر: ۴۷۱۴۹۲۵
[۱۹] - میر غلامعلی بن نوح حسینی واسطی معروف به آزاد بلگرامی (متولد ۲۵ صفر ۱۱۱۶ (۱۸ ژوئن ۱۷۰۴) در بلگرام - درگذشتۀ ۱۵ ذیقعدۀ ۱۲۰۰ ق (۲۱ دسامبر ۱۷۸۶) در اورنگآباد)، ملقب به «حسان هند»؛ شاعر، عارف، ادیب و مورخ اهل هند. وی خود را از نوادگان زید بن علی بن حسین علیهم السلام میدانست، لکن حنفی مذهب بود.
[۲۰] - نگاه کنید به:
Clawson, Patrick. Eternal Iran, ۲۰۰۵, ISBN: ۱-۴۰۳۹-۶۲۷۶-۶, Palgrave Macmillan, p.۶
[۲۱] - ناصرالدین روشن اختر معروف به محمد شاه گورکانی (۱۷۰۲-۱۷۴۸ میلادی)
[۲۲] - نقش شبکۀ صرافان و سپس بانکداران اروپایی در این زمینه شایان بررسی است؛ که خود مجالی دیگر میطلبد.
[۲۳] - این زمانی است که اروپای غربی، گرچه یکصد سال است اندلس را بازپس گرفته، اما در اوج نبرد با تمدن ایران اسلامی، در دروازههای آلمان و ایتالیا و فرانسه قرار دارد. چه اینکه محاصره اول وین در ۱۵۲۹، و محاصرۀ دوم در ۱۶۸۳ رخ داده است.
[۲۴] - این نبرد به فرماندهی «رابرت کلایو» بریتانیایی و «میرزا محمد سراجالدوله» نواب بنگال هند در ۵ شوال ۱۱۷۰قمری (مقارن ۲۳ ژوئن ۱۷۵۷ میلادی) در گرفت که به شکست هندیها منجر شد.
[۲۵]- نبرد بُکسَر در ۱۱۷۸ قمری (معادل ۱۷۶۴ میلادی) میان کمپانی هند شرقی به فرماندهی «هکتور مونرو» و ارتش متحدی از نیروهای میرقاسم، نواب بنگال، نواب اود، و شاه عالم دوم پادشاه گورکانی صورت گرفت. این نبرد در بنگال رخ داد و باز هم به شکست هندیها انجامید.
[۲۶] - نگاه کنید به:
Dalrymple, William (۴ March ۲۰۱۵). "The East India Company: The original corporate raiders". The Guardian. Retrieved ۲۰۱۷-۰۶-۰۸.
و همچنین:
"The finances of the East India Company in India, c. ۱۷۶۶-۱۸۵۹, John F. Richards".
[۲۷] - نگاه کنید به:
"Books associated with Trading Places - the East India Company and Asia ۱۶۰۰-۱۸۳۴, Exhibition". Archived from the original on ۳۰ March ۲۰۱۴.
[۲۸] - سلطان فتحعلی خان تیپو یا تیپوسلطان یا تیپو صاحب سلطان (۱۱۶۳ - ۱۲۱۳ ق/۱۷۵۰ - ۱۷۹۹ م)
[۲۹] - نگاه کنید به: استوارت، ص۲۶۱؛ قس: بستانی، تاریخ آصف جاهیان (گلزار آصفیه)، ج۶، ص۲۸۲؛ EI۲؛ بریتانیکا، XI/۷۹۲؛ مانسینگه، ص۴۱۶
[۳۰] - نگاه کنید به: کرمانی، حسینعلی. نشان حیدری؛ یا تاریخ تیپوسلطان بمبئی: فتحالکریم، ۱۳۰۷ق/ ۱۸۹۰. ص ۲۹۴
[۳۱] - نگاه کنید به: لاو، ص۹۶
[۳۲] - William Kirkpatrick (۱۷۵۴-۱۸۱۲)
[۳۳] - نگاه کنید به: حبیب، ص۹؛ «دولت »، صص۵-۱۵
[۳۴] - همان صص ۳۹۹- ۴۰۰
[۳۵] - نگاه کنید به:
Sheik Ali, B. "The Vision and Mission of Tipu Sultan". Islamic Voice
و نیز:
خان زمان خان، تاریخ آصف جاهیان (گلزار آصفیه)، ص۵۹۰؛ مانسینگه، ص۴۱۶؛ «فرهنگ»، XVIII/۱۸۲؛ لایل، ص۲۲۱.
[۳۶] - گذشته از همراهی برخی حاکمان هندی - مانند راجههای کالاستری، کارتیناد و کوتیوت - با لشگر بریتانیا، شکست او به احتمال قابل اعتنا، در اثر خیانت اطرافیان و سپهسالاران او و زد و بند آنان با بریتانیا بوده است. (نگاه کنید به: علامه اقبال لاهوری، کلیات، ص۳۴۸)
[۳۷]- نگاه کنید به: شورش، ص۱۱۱؛ نهرو، ج۱، ص۴۵۶.
تسنیم