نورنیوز-گروه اقتصادی: گاز طبیعی یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت اقتصادی و امنیت انرژی کشورهاست؛ منبعی راهبردی که علاوه بر تأمین نیاز خانوارها، در تولید برق، صنایع، حملونقل و فعالیتهای زیرساختی نقشی اساسی دارد. تازهترین دادههای منتشرشده در گزارش آماری سال ۲۰۲۶ مؤسسه انرژی، بر مبنای عملکرد سال ۲۰۲۵، تصویری قابل تأمل از جایگاه ایران در معادلات جهانی گاز ارائه میکند؛ تصویری که هم ظرفیت بالای تولید کشور را نشان میدهد و هم ضرورت مدیریت مصرف را به مسئلهای مهم در اقتصاد ملی تبدیل میکند.
چهارمین مصرفکننده بزرگ گاز جهان
بر اساس آمار سال ۲۰۲۵، ایران با مصرف ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، پس از آمریکا، روسیه و چین، در جایگاه چهارم جهان قرار دارد. آمریکا با ۹۱۳.۴ میلیارد مترمکعب بزرگترین مصرفکننده گاز جهان است. روسیه با ۴۸۰ میلیارد مترمکعب رتبه دوم و چین با ۴۴۱.۹ میلیارد مترمکعب جایگاه سوم را به خود اختصاص دادهاند.
پس از ایران، عربستان سعودی با ۱۳۳.۸ میلیارد مترمکعب در رتبه پنجم قرار دارد. کانادا با ۱۳۲.۳ میلیارد مترمکعب ششم، مکزیک با ۹۹.۷ میلیارد مترمکعب هفتم، ژاپن با ۹۰.۴ میلیارد مترمکعب هشتم، آلمان با ۷۸.۵ میلیارد مترمکعب نهم و امارات متحده عربی با ۷۰.۶ میلیارد مترمکعب دهمین مصرفکننده بزرگ گاز جهان هستند.
مجموع مصرف جهانی گاز طبیعی در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۱۸۶ میلیارد مترمکعب بوده است. بنابراین سهم ایران از مصرف جهانی حدود ۶.۱ درصد برآورد میشود؛ رقمی که نشان میدهد ایران با وجود تفاوت قابل توجه در اندازه اقتصاد خود با قدرتهای بزرگ جهان، یکی از بازیگران اصلی تقاضای جهانی گاز است.
تولید بزرگ؛ مصرف داخلی سنگین
اهمیت موقعیت ایران زمانی بیشتر آشکار میشود که آمار مصرف در کنار ظرفیت تولید قرار گیرد. ایران در سال ۲۰۲۵ با تولید حدود ۲۶۵ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، سومین تولیدکننده بزرگ جهان بوده و حدود ۶.۳ درصد از کل تولید جهانی را به خود اختصاص داده است.
در این رتبهبندی، آمریکا با تولید حدود ۱۰۷۴ میلیارد مترمکعب و روسیه با ۶۰۹ میلیارد مترمکعب در دو جایگاه نخست قرار دارند. چین نیز با تولید حدود ۲۶۴ میلیارد مترمکعب، فاصله بسیار اندکی با ایران دارد.
مقایسه تولید و مصرف نشان میدهد ایران از حدود ۲۶۵ میلیارد مترمکعب گاز تولیدی، نزدیک به ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب را در داخل مصرف کرده است. به این ترتیب، حدود ۹۶.۶ درصد از تولید کشور در داخل مصرف میشود و تنها نزدیک به ۸.۷ میلیارد مترمکعب از این محاسبه، پیش از در نظر گرفتن تراز تجاری و سایر ملاحظات شبکه، بهعنوان فاصله تولید و مصرف باقی میماند.
این نسبت بالا، مسئله مهمی را درباره ظرفیت صادراتی و چگونگی بهرهبرداری اقتصادی از منابع گازی کشور مطرح میکند. البته فاصله تولید و مصرف را نباید مستقیماً معادل صادرات واقعی دانست؛ زیرا واردات، ذخیرهسازی، تلفات شبکه و محدودیتهای انتقال نیز در تراز نهایی گاز مؤثرند.
فاصله ایران با الگوی مصرف تولیدکنندگان بزرگ
مقایسه ایران با آمریکا و روسیه نیز قابل توجه است. این دو کشور علاوه بر برخورداری از ظرفیتهای بزرگ تولید، سهم کمتری از تولید گاز خود را در داخل مصرف میکنند. بر اساس نسبتهای منتشرشده در دادههای مورد استناد سال ۲۰۲۳، آمریکا ۸۶ درصد و روسیه ۷۷ درصد از تولید خود را مصرف میکردند؛ درحالیکه نسبت ایران در همان دادهها ۹۸ درصد بود.
این نسبتها مربوط به سال ۲۰۲۳ هستند و نباید بهعنوان ارقام قطعی سال ۲۰۲۵ معرفی شوند. با این حال، مقایسه تاریخی نشان میدهد بررسی میزان مصرف داخلی و ظرفیت صادراتی ایران همچنان اهمیت دارد.
امنیت انرژی در سایه جنگ و محاصره
در شرایطی که کشور با جنگ، فشارهای اقتصادی و محدودیتهای ناشی از محاصره مواجه است، گاز طبیعی صرفاً یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی استمرار تولید، تأمین برق، فعالیت صنایع و حفظ ثبات اقتصادی محسوب میشود.
در چنین شرایطی، هر میزان اتلاف و مصرف غیرضروری، فشار بیشتری بر شبکه تأمین انرژی وارد میکند و میتواند منابع در دسترس برای فعالیتهای مولد را محدود سازد. از این منظر، صرفهجویی در مصرف گاز، اقدامی صرفاً اقتصادی یا زیستمحیطی نیست، بلکه بخشی از الزامات تابآوری ملی و حفظ زیرساختهای حیاتی کشور به شمار میرود.
ضرورت تبدیل منابع گازی به ثروت ملی
ایران از نظر منابع و تولید گاز در شمار قدرتهای بزرگ جهان قرار دارد؛ اما برخورداری از ذخایر عظیم بهتنهایی تضمینکننده قدرت اقتصادی نیست. آنچه اهمیت دارد، تبدیل این سرمایه طبیعی به ارزش افزوده، توسعه صنایع، اشتغال پایدار و درآمدهای صادراتی است.
اصلاح تجهیزات گرمایشی، عایقکاری ساختمانها، بهینهسازی مصرف در صنایع، کاهش تلفات شبکه و توسعه فناوریهای کممصرف، از جمله اقداماتی است که میتواند بدون ایجاد اختلال در نیازهای ضروری، بهرهوری مصرف گاز را افزایش دهد.
در نهایت، آمارهای سال ۲۰۲۵ یک پیام روشن دارند: ایران با وجود جایگاه سوم تولید گاز جهان، چهارمین مصرفکننده بزرگ این انرژی نیز هست. در شرایط جنگ و محاصره، مدیریت هوشمندانه این سرمایه ملی، کاهش اتلاف و اولویتبخشی به مصارف مولد، نه یک انتخاب اختیاری، بلکه ضرورتی برای حفظ امنیت انرژی و تقویت قدرت اقتصادی کشور است.