نورنیوز- گروه بینالملل: در میان رسانههای بینالمللی، کمتر نشریهای به اندازه اکونومیست با تحلیل روندهای کلان جهان و تلاش برای ترسیم آینده تحولات سیاسی و اقتصادی شناخته میشود. این هفتهنامه بریتانیایی که انتشار آن در سال ۱۸۴۳ آغاز شد، در طول نزدیک به دو قرن فعالیت به یکی از تأثیرگذارترین رسانههای تحلیلی جهان تبدیل شده است.
ویژگی اصلی اکونومیست، فراتر رفتن از گزارش رویدادها و تلاش برای کشف ارتباط میان آنهاست. در نگاه این نشریه، یک جنگ فقط یک منازعه نظامی نیست؛ بلکه میتواند بازار انرژی، تجارت جهانی، امنیت غذایی و حتی سیاست داخلی کشورهای مختلف را تغییر دهد. به همین ترتیب، یک تحول فناورانه ممکن است همزمان پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی داشته باشد.
مجموعه سالانه «جهان پیشرو» (The World Ahead)یکی از شناختهشدهترین محصولات این نشریه است. این مجموعه با سردبیری تام استندیج، معاون سردبیر اکونومیست، منتشر میشود و هدف آن پیشگویی قطعی آینده نیست؛ بلکه شناسایی روندها، مخاطرات و نقاط عطفی است که ممکن است سال پیش رو را شکل دهند. نسخه ۲۰۲۷ این مجموعه، در شرایطی منتشر شده که جهان با مجموعهای از بحرانهای همزمان مواجه است: جنگ ایران، آینده نامطمئن سیاست آمریکا، رقابت قدرتهای بزرگ، فشارهای مالی، تحولات هوش مصنوعی و تشدید مخاطرات اقلیمی. نکته مهم گزارش امسال، نه صرفاً فهرست این موضوعات، بلکه ارتباطی است که میان آنها برقرار میکند.
ده نشانه از جهانی در حال تغییر
اکونومیست ده روند مهم را برای سال ۲۰۲۷ برجسته کرده است. این ده روند که در تصویری بسیار هنرمندانه و خلاقانه سامان یافته اند عبارتند از:
آغاز رقابت بر سر جانشینی ترامپ و احتمال افزایش اقدامات جنجالی او در سالهای پایانی ریاستجمهوری
ادامه پیامدهای جنگ ایران و اختلال در بازار انرژی و امنیت غذایی
احتمال ثبت رکورد تازه گرمای جهانی
افزایش نگرانیها درباره حباب سرمایهگذاری در هوش مصنوعی
تقویت جریانهای راست پوپولیست در اروپا و اهمیت انتخابات فرانسه
افزایش فشار بازار اوراق قرضه و بدهی دولتها
تداوم حساسیت ژئوپلیتیک تایوان
گسترش آثار اقتصادی داروهای کاهش وزن مانند اوزمپیک
کاهش هزینه دسترسی به فضا و توسعه فعالیتهای تجاری در مدار زمین
و سرانجام، تغییر الگوی تولید و مصرف در صنعت سرگرمی و هالیوود.
در ظاهر، این ده موضوع از حوزههای متفاوتی انتخاب شدهاند؛ اما در لایه زیرین، همگی به یک مسئله مشترک اشاره دارند: ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جهان با سرعتی بیش از توان سازگاری بسیاری از دولتها و نهادها در حال تغییرند.
پایان نظم آشنای جهانی و آغاز دورهای از بیثباتی
یکی از مهمترین محورهای قابل استخراج از گزارش اکونومیست، تضعیف پیشبینیپذیری در سیاست بینالملل است. شاید مهمترین نماد این وضعیت، سیاست خارجی آمریکا در دوران ترامپ باشد. تحلیل استندیج درباره احتمال تبدیل شدن ترامپ به «پرنده خشمگین» بهجای «اردک لنگ»، فراتر از یک توصیف طنزآمیز، به مسئلهای ساختاری اشاره میکند: حتی نزدیک شدن به پایان دوره ریاستجمهوری نیز لزوماً به معنای کاهش ماجراجویی ترامپ نیست. او میتواند در سالهای پایانی قدرت، همچنان بر سیاست داخلی و خارجی آمریکا اثر بگذارد و رقابت بر سر جانشینی خود را به بخشی از میراث سیاسیاش تبدیل کند.
این مسئله در سطح بینالمللی نیز اهمیت دارد. متحدان آمریکا برای برنامهریزی امنیتی و اقتصادی به ثبات نسبی سیاست واشینگتن نیاز دارند. هنگامی که تصمیمهای دولت آمریکا بهشدت تابع تحولات داخلی و ملاحظات سیاسی کوتاهمدت شود، متحدان نیز ناچار خواهند بود در محاسبات خود تجدیدنظر کنند. در واقع، یکی از پرسشهای اساسی سال ۲۰۲۷ این است که آیا آمریکا همچنان حاضر و قادر خواهد بود نقش سنتی خود را در مدیریت نظم بینالمللی ایفا کند یا جهان به سمت ترتیبات پراکندهتر و چندقطبیتر حرکت خواهد کرد؟
این پرسش با تحولات اروپا نیز ارتباط دارد. رشد جریانهای ملیگرا و پوپولیست و انتخابات ریاستجمهوری فرانسه میتواند بر انسجام اتحادیه اروپا اثر بگذارد. اگر همکاری پاریس و برلین تضعیف شود، توان اروپا برای ایفای نقشی مستقل در امنیت و اقتصاد جهانی نیز ممکن است با محدودیت مواجه شود. بنابراین، مسئله فقط تغییر دولتها نیست؛ بلکه آینده نهادها و اتحادهایی است که طی چند دهه گذشته ستونهای اصلی نظم بینالمللی بودهاند.
جنگ ایران در گزارش اکونومیست جایگاهی فراتر از یک بحران منطقهای دارد. اهمیت این موضوع در آن است که خلیج فارس یکی از نقاط حساس اتصال اقتصاد جهانی به منابع انرژی و زنجیرههای تأمین است. تنگه هرمز فقط مسیر عبور نفتکشها نیست. انتقال گاز، فرآوردههای پتروشیمی و مواد اولیه تولید کود شیمیایی نیز به این مسیر وابسته است. بر اساس هشدار فائو در سپتامبر ۲۰۲۶، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کود شیمیایی معاملهشده در جهان از تنگه هرمز عبور میکند. به همین دلیل، اختلال در این مسیر میتواند از بازار انرژی به کشاورزی و امنیت غذایی منتقل شود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که آن را در چارچوب بحرانهای اقتصادی دیگر قرار دهیم. افزایش قیمت انرژی میتواند هزینه تولید و حملونقل را بالا ببرد؛ افزایش قیمت کود ممکن است تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهد و در نهایت فشار تورمی به مصرفکنندگان منتقل شود. این همان چیزی است که میتوان آن را جهانی شدن پیامدهای جنگ نامید. در اقتصاد بههمپیوسته امروز، یک بحران نظامی در منطقهای خاص میتواند آثار خود را در قیمت مواد غذایی، هزینه تولید صنعتی و سیاست پولی کشورهای دوردست نشان دهد.
اقتصاد جهانی در محاصره ریسکهای جدید، هوش مصنوعی و تغییر مفهوم قدرت
یکی از مهمترین هشدارهای اکونومیست به بازار اوراق قرضه و وضعیت مالی دولتها مربوط است. افزایش بدهی عمومی، هزینههای دفاعی، فشارهای ناشی از سالمندی جمعیت و سرمایهگذاریهای عظیم در زیرساختهای فناوری، دولتهای بزرگ را با محدودیتهای مالی بیشتری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، افزایش نرخ بازده اوراق قرضه میتواند هزینه تأمین مالی دولتها، شرکتها و خانوارها را بالا ببرد. این موضوع بهویژه زمانی اهمیت دارد که تورم ناشی از بحرانهای انرژی نیز ادامه پیدا کند. گزارش صندوق بینالمللی پول در اکتبر ۲۰۲۶ نیز ضمن ارائه چشمانداز رشد اقتصادی جهان، درباره آسیبپذیری مالی دولتها و مخاطرات ناشی از بدهی عمومی هشدار داده است.
اما نکته تحلیلی مهمتر، ارتباط میان این وضعیت و سرمایهگذاریهای هوش مصنوعی است. شرکتهای فناوری برای توسعه مراکز داده، خرید تراشه و تأمین برق به سرمایههای عظیمی نیاز دارند. بخش قابلتوجهی از این سرمایهگذاریها نیز با استقراض و قراردادهای مالی بلندمدت انجام میشود. اگر نرخ بهره بالا بماند یا درآمدهای مورد انتظار شرکتها محقق نشود، امکان اصلاح شدید ارزشگذاریها وجود دارد. این وضعیت یادآور حباب شرکتهای اینترنتی در اواخر دهه ۱۹۹۰ است؛ هرچند نباید آن را به معنای بیاعتباری اصل فناوری هوش مصنوعی دانست. در واقع، ممکن است یک فناوری واقعاً انقلابی باشد، اما برخی سرمایهگذاریها پیرامون آن بیش از اندازه خوشبینانه انجام شده باشند. این تمایز در تحلیل آینده اقتصاد جهانی اهمیت زیادی دارد.
گزارش اکونومیست بهدرستی هوش مصنوعی را صرفاً یک فناوری جدید نمیداند. این فناوری بهتدریج به یکی از مؤلفههای اصلی قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی کشورها تبدیل میشود. رقابت بر سر تراشههای پیشرفته، مراکز داده، برق و زنجیره تأمین فناوری، نشان میدهد که قدرت جهانی دیگر فقط با شاخصهای سنتی مانند تولید ناخالص داخلی یا توان نظامی سنجیده نمیشود. کشوری که بتواند زیرساخت محاسباتی، دانش فنی و زنجیره تأمین قابلاعتماد داشته باشد، در اقتصاد آینده موقعیت متفاوتی خواهد داشت.
با این حال، هوش مصنوعی یک روی دیگر نیز دارد: افزایش وابستگی اقتصادی و امنیتی به زیرساختهایی که در اختیار تعداد محدودی از کشورها و شرکتها قرار دارند. این مسئله میتواند رقابت فناوری را به موضوعی در حوزه امنیت ملی تبدیل کند. همزمان، گسترش هوش مصنوعی، آینده اشتغال را نیز تغییر خواهد داد. هرچند هنوز شواهدی از نابودی گسترده مشاغل در کل اقتصاد آمریکا وجود ندارد، اما تغییر مهارتهای مورد نیاز و کاهش فرصتهای ورود به برخی حرفهها قابل توجه است. از این منظر، چالش اصلی کشورها فقط توسعه فناوری نیست؛ بلکه توانایی مدیریت پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن نیز اهمیت دارد.
ایران در نقشه جهان ۲۰۲۷؛ موضوعی فراتر از یک پرونده منطقهای
در میان ده محور گزارش امسال، ایران جایگاه ویژهای دارد. این موضوع تنها به دلیل اهمیت جنگ و پیامدهای مستقیم آن نیست؛ بلکه از آن جهت اهمیت دارد که تحولات ایران میتواند بر چندین متغیر کلیدی در اقتصاد و سیاست بینالملل اثر بگذارد.
نخست، امنیت تنگه هرمز و آینده بازار انرژی است. هرگونه اختلال پایدار در این مسیر، نهفقط کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده نفت و گاز، بلکه بازارهای حملونقل، بیمه دریایی و صنایع وابسته به مواد اولیه پتروشیمی را تحت تأثیر قرار میدهد.
دوم، مسئله امنیت غذایی است. ارتباط میان عرضه کود شیمیایی، هزینه انرژی و تولید کشاورزی نشان میدهد که پیامدهای بحران خلیج فارس میتواند تا مزارع و سفره خانوارها در کشورهای دوردست نیز امتداد پیدا کند.
سوم، آینده ترتیبات امنیتی منطقه است. جنگ و پیامدهای آن میتواند بر روابط ایران با کشورهای عربی، ترکیه، اسرائیل، آمریکا، روسیه و چین تأثیر بگذارد. اینکه پس از پایان درگیریها چه نوع ترتیبات امنیتی شکل بگیرد، یکی از پرسشهای مهم سال آینده خواهد بود.
از این منظر، ایران در گزارش اکونومیست صرفاً یک موضوع منطقهای نیست؛ بلکه یکی از متغیرهای اثرگذار بر آینده انرژی، اقتصاد و امنیت بینالمللی است. این موضوع بهویژه برای کشورهای همسایه ایران و اقتصادهای وابسته به مسیرهای انرژی خلیج فارس اهمیت دارد. برای نمونه، کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه، جمهوری آذربایجان و حتی اقتصادهای اروپایی ممکن است از مسیرهای متفاوتی تحت تأثیر تحولات این منطقه قرار بگیرند.
آیا پیشبینیهای اکونومیست قابل اعتمادند؟
توجه گسترده به مجموعه «جهان پیشرو» تا حدی ناشی از این تصور است که پیشبینیهای اکونومیست معمولاً با واقعیت تطابق زیادی دارند. با این حال، برای ارزیابی علمی این ادعا باید میان پیشبینی، سناریوسازی و تحلیل روند تفاوت قائل شد. بخش مهمی از کار اکونومیست در واقع شناسایی روندهایی است که نشانههای آنها از قبل در اقتصاد و سیاست جهان دیده میشود. برای مثال، هشدار درباره افزایش بدهی دولتها یا رقابت فناوری میان آمریکا و چین، پیشگویی یک اتفاق ناشناخته نیست؛ بلکه تحلیل پیامدهای روندهای موجود است.
برای سنجش دقیق میزان موفقیت این نشریه نیز باید تمام پیشبینیهای سالانه آن، از جمله مواردی که محقق نشدهاند، بهصورت منظم بررسی شوند. نمیتوان صرفاً پیشبینیهای موفق را انتخاب کرد و بر اساس آنها درباره اعتبار کلی یک رسانه داوری کرد. از سوی دیگر، اکونومیست نیز از پیشفرضهای فکری خود مستقل نیست. گرایش آن به اقتصاد بازار و نهادهای لیبرال میتواند در نحوه تفسیر برخی تحولات اثرگذار باشد. بنابراین، گزارشهای این نشریه باید در کنار تحلیلهای سایر مراکز پژوهشی و منابع بینالمللی خوانده شوند. ارزش اصلی این مجموعه را باید بیش از هر چیز در قدرت آن برای شناسایی روندهای مهم، کنار هم قرار دادن متغیرهای ظاهراً نامرتبط و طرح پرسشهای درست درباره آینده دانست.
گزارش «جهان پیشرو ۲۰۲۷» تصویری از جهانی ارائه میکند که در آن هیچ بحرانی در محدوده جغرافیایی یا زمانی خود باقی نمیماند. جنگ ایران میتواند امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد؛ بحران انرژی میتواند تورم را افزایش دهد؛ افزایش تورم ممکن است بازارهای مالی را آسیبپذیر کند و رقابت فناوری نیز موازنه قدرت میان کشورها را تغییر دهد.
شاید مهمترین پیام این گزارش آن باشد که جهان در حال عبور از دورهای است که در آن مفروضات سنتی درباره ثبات سیاسی، امنیت اقتصادی و پیشبینیپذیری روابط بینالملل دیگر بهآسانی قابل اتکا نیستند. در چنین شرایطی، قدرت کشورها فقط به منابع طبیعی، توان نظامی یا اندازه اقتصادشان وابسته نخواهد بود؛ بلکه توانایی سازگاری با تغییرات، مدیریت بحرانها و تصمیمگیری در شرایط عدم قطعیت نیز اهمیت تعیینکنندهای پیدا میکند.
از این منظر، سال ۲۰۲۷ بیش از آنکه سال تحقق یک پیشبینی مشخص باشد، سال آزمون توانایی دولتها و نهادهای بینالمللی برای مدیریت جهانی خواهد بود که بحرانهای آن بیش از گذشته به یکدیگر گره خوردهاند.