نورنیوز-گروه سیاسی: در شرایطی که تقابل ایران و آمریکا از میدان نبرد نظامی به عرصه فشارهای اقتصادی، محدودیتهای دریایی و کشمکشهای دیپلماتیک نیز گسترش یافته، پرسش درباره چگونگی پایان جنگ و آینده روابط تهران و واشنگتن اهمیت بیشتری پیدا کرده است. حسین علائی، فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه، با رد تعبیر «نه جنگ، نه صلح»، معتقد است جنگ علیه ایران پایان نیافته، بلکه وارد مرحلهای فرسایشی شده است که در آن آمریکا میکوشد با تشدید فشار اقتصادی به اهداف خود دست یابد. او با بررسی سرنوشت تفاهمنامه اسلامآباد، تحولات تنگه هرمز و نقش آمریکا و اسرائیل در تداوم تنشها، بر ضرورت بهرهگیری همزمان از توان دفاعی و دیپلماسی تأکید مرد و هشدار داد که تشدید اختلافات داخلی و تضعیف انسجام ملی میتواند عبور از شرایط کنونی را دشوارتر کند.
جنگ تمام نشده؛ شکل تقابل تغییر کرده است
حسین علائی با ارزیابی شرایط کنونی ایران و مقایسه آن با سالهای پایانی جنگ هشتساله گفت : جنگ عراق علیه ایران شباهتهایی با جنگ آمریکا علیه ایران دارد، اما تفاوتهای اساسی میان این دو دوره وجود دارد و نمیتوان آنها را کاملاً مشابه دانست.
وی افزود: یکی از مهمترین شباهتها، فرسایشیشدن درگیریهاست. جنگ در سالهای پایانی دفاع مقدس به مرحلهای فرسایشی رسیده بود و اکنون نیز آمریکا به دنبال کشاندن تقابل با ایران به چنین وضعیتی است.
علائی با رد تعبیر نه جنگ، نه صلح» تأکید کرد: «ما اکنون در وضعیت جنگی قرار داریم. صلحی در کار نیست؛ جنگ برقرار است، اما آمریکاییها حوزه جنگ اقتصادی را بهشدت تقویت کردهاند و در مقابل، دامنه درگیری نظامی را محدود نگه داشتهاند.
وی ادامه داد: نبود صدای انفجار در تهران به معنای پایان جنگ نیست. در مناطقی مانند قشم و سیریک نیز حملاتی رخ داده است. درگیری نظامی همچنان ادامه دارد، اما فشار اقتصادی به مهمترین بخش تقابل تبدیل شده است.
محاصره اقتصادی؛ از بنادر تا حملونقل هوایی و زمینی
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه در تشریح ابعاد جنگ اقتصادی گفت: وضعیت کنونی از نظر شدت محدودیتهای اعمالشده علیه ایران بیسابقه است. آمریکا عملاً مسیرهای دریایی ایران را تحت فشار قرار داده و محدودیتهای ایجادشده موجب کاهش شدید رفتوآمد کشتیها، اختلال در فعالیت بنادر و محدود شدن صادرات نفت و محصولات پتروشیمی شده است.
وی افزود: ترامپ از ایجاد دیوار آهنین در تنگه هرمز سخن گفته است، اما این محدودیتها به حوزه دریایی منحصر نمانده و حملونقل هوایی و زمینی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. بسیاری از شرکتهای هواپیمایی خارجی پروازهای خود به ایران را متوقف کردهاند و شرکتهای ایرانی نیز برای پرواز به مقاصد بینالمللی با محدودیت روبهرو هستند.
علائی ادامه داد: تردد کامیونهای ایرانی به کشورهای همسایه، از جمله عراق و پاکستان، نیز با دشواری روبهرو شده و برخی گذرگاههای مرزی در مقاطعی بسته شده یا فعالیت آنها محدود شده است. مجموعه این اقدامات نشان میدهد آمریکا در کنار حفظ تهدید نظامی، از ابزارهای اقتصادی و حملونقلی برای افزایش فشار بر ایران استفاده میکند.
مذاکره یکی از راهحلهاست، اما مشکل اصلی در رویکرد دولت آمریکاست
علائی در ادامه با طرح این پرسش که آیا مذاکره میتواند راهی برای خروج از شرایط کنونی باشد، گفت: مذاکره یکی از راهحلهاست، اما مشکل اصلی در رویکرد دولت آمریکاست.
وی با اشاره به اظهارات ترامپ درباره مشخص نبودن طرف مذاکره در ایران اظهار کرد: «آمریکا پیشتر با مقامهای ایرانی ارتباط برقرار کرده و در روند دستیابی به تفاهمنامه نیز مشارکت داشته است. بنابراین، ادعای مشخص نبودن طرف مذاکره در ایران قابل پذیرش نیست.»
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه افزود: اقدامات آمریکا پس از امضای تفاهم، زمینه واکنش ایران و توقف روند اجرای آن را فراهم کرد. البته بهتر بود تهران نیز به شکلی عمل نمیکرد که بهانهای برای برهمخوردن تفاهم در اختیار طرف آمریکایی قرار گیرد.
علائی تفاهمنامه اسلامآباد را یکی از بهترین تفاهمهای ایران با دشمنانش در طول تاریخ ایران توصیف کرد و گفت: «اجرای موفق این تفاهمنامه میتوانست پیامدهای مثبتی برای ایران و منطقه داشته باشد. پس از امضای آن، برخی جریانها در آمریکا از مفاد توافق انتقاد کردند و معتقد بودند بخش قابل توجهی از خواستههای ایران پذیرفته شده است.
وی درباره نقش اسرائیل نیز اظهار کرد: اسرائیل از دستیابی ایران و آمریکا به توافقی پایدار استقبال نمیکند و در برهمخوردن روند اجرای تفاهمنامه نقش داشته است. به نتیجه رساندن توافق تنها به امضای آن محدود نیست؛ همه طرفها باید در مرحله اجرا نیز از اقداماتی که اعتماد متقابل را تضعیف میکند، خودداری کنند.
اختلاف بر سر تنگه هرمز و مسیر عبور کشتیها
علائی درباره یکی از مهمترین اختلافات پس از تفاهمنامه اسلامآباد گفت: پس از امضای تفاهم، سازمان بینالمللی دریانوردی تحت تأثیر آمریکا مسیر تازهای برای عبور کشتیها به سمت عمان اعلام کرد و واشنگتن نیز از تضمین امنیت این مسیر سخن گفت.
وی افزود: این اقدام برخلاف روح تفاهمنامه بود. قرار بود بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت تردد دریایی به شرایط عادی، بر اساس سازوکاری انجام شود که ایران در آن نقش داشته باشد. آمریکا با معرفی مسیر جایگزین تلاش کرد نشان دهد کشتیها برای عبور از تنگه هرمز نیازی به سازوکار مورد نظر تهران ندارند.
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه ادامه داد: ایران برای بازگشت به تفاهم، اجرای هفت ماده از تفاهم ۱۴مادهای را مطرح کرده بود، اما طرف آمریکایی با زمانبندیهای پیشنهادی موافقت نکرد. تجربههای گذشته موجب شده ایران نسبت به اجرای تعهدات طرف مقابل حساس باشد و خواهان تضمینهایی برای جلوگیری از تکرار بدعهدیها شود.
با دیپلماسی نمیتوان قهر کرد
علائی در ادامه بر ضرورت باز نگه داشتن مسیر گفتوگو تأکید کرد و گفت: راه دیپلماسی همیشه وجود دارد. شما در هر شرایطی باید با دشمن خود گفتوگو کنید، حرف بزنید، مذاکره و از ابزار دیپلماسی استفاده کنید. با دیپلماسی که نمیشود قهر کرد.
وی افزود: دیپلماسی در کنار قدرت نظامی یکی از ابزارهای قدرت کشورهاست. استفاده از مذاکره به معنای کنار گذاشتن توان دفاعی نیست. حتی در شرایطی که دو کشور درگیر جنگ هستند، امکان گفتوگو باید حفظ شود؛ زیرا در نهایت، پایان درگیریها نیازمند تصمیم سیاسی و دستیابی به سازوکاری برای حل اختلافات خواهد بود.مذاکرات باید با توجه به تجربههای گذشته و شناخت رفتار طرف مقابل دنبال شود تا توافق احتمالی بتواند منافع کشور را تأمین کند.
اختلافات سیاسی داخلی و تأثیر آن بر دیپلماسی
علائی با اشاره به انتقادها از شخصیتهایی مانند محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی اظهار کرد: موضعگیری جریانهای سیاسی را نمیتوان همیشه صرفاً بر اساس ملاحظات مربوط به منافع ملی تحلیل کرد. رقابتهای جناحی گاهی موجب میشود گروههای سیاسی به دنبال تضعیف رقیب خود باشند و در این مسیر، از مسائل مهم کشور نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی استفاده کنند.
وی افزود: دستگاه دیپلماسی میتواند از وجود دیدگاههای مختلف داخلی در مذاکرات بهره بگیرد و به طرف مقابل نشان دهد که درباره نحوه تعامل با آمریکا، اختلافنظرهای جدی در جامعه ایران وجود دارد.
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه تأکید کرد: اختلاف دیدگاه سیاسی نباید به تخریب انسجام کشور منجر شود. مسئولان باید میان نقد سیاستها و ایجاد شکاف اجتماعی تفاوت قائل شوند.
دوقطبیسازی جامعه به زیان ایران است
علائی در ارزیابی شرایط داخلی کشور نسبت به تشدید اختلافات سیاسی و اجتماعی هشدار داد و گفت: وظیفه مسئولان، جریانهای سیاسی و چهرههای اثرگذار این است که در شرایط حساس کنونی به ایجاد همدلی و تقویت همگرایی کمک کنند.
وی با استناد به آموزههای دینی درباره ضرورت نرمخویی و نزدیک کردن دلها تأکید کرد: «دوقطبیکردن جامعه بسیار خطرناک است و به ضرر ایران تمام میشود.
علائی همچنین درباره احتمال تلاش سرویسهای اطلاعاتی خارجی برای تأثیرگذاری بر تحولات داخلی هشدار داد و افزود: «نباید فعالیت سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل را در شرایط جنگی نادیده گرفت.»
نقش چین و روسیه در شرایط جنگی ایران
علائی در ارزیابی روابط ایران با قدرتهای شرقی، میان همکاری سیاسی و حمایت نظامی تفاوت قائل شد و گفت: چین در برخی موضوعات مواضع سیاسی مثبتی در قبال ایران اتخاذ کرده، اما نمیتوان این مواضع را به معنای حمایت نظامی از تهران دانست.
وی درباره رویکرد کلی سیاست خارجی ایران اظهار کرد: «شعار نه شرقی، نه غربی به معنای قطع رابطه با کشورهای شرق و غرب نیست. باید ضمن حفظ استقلال تصمیمگیری، تا حد امکان با کشورهای مختلف جهان ارتباط برقرار کنیم و روابط خارجی خود را به مجموعه محدودی از کشورها منحصر نسازیم.
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه افزود: تنوعبخشی به روابط بینالمللی میتواند ظرفیت کشور را برای مقابله با فشارهای اقتصادی و سیاسی افزایش دهد.
ایران امروز از دوران جنگ هشتساله تنهاتر است
علائی با مقایسه موقعیت بینالمللی ایران در شرایط کنونی با دوران جنگ عراق علیه ایران تأکید کرد: «ایران امروز از نظر روابط خارجی با محدودیتهای بیشتری روبهرو است. در دوران جنگ هشتساله، با وجود حمایت بسیاری از کشورها از عراق، ایران همچنان با شمار قابل توجهی از دولتها، از جمله کشورهای اروپایی، روابط برقرار کرده بود. اما شرایط کنونی از این نظر دشوارتر شده و فشارهای بینالمللی، امکان تعامل اقتصادی و سیاسی با کشورهای مختلف را محدود کرده است.تجربه دوران جنگ هشتساله میتواند برای شناخت شرایط کنونی مفید باشد، اما تفاوت ساختار نظام بینالملل و نوع فشارهای اعمالشده را نیز باید در نظر گرفت.
پایان جنگ؛ خواسته مردم بدون پذیرش شرایط تحمیلی
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه درباره خستگی جامعه از جنگ گفت: طبیعی است که مردم خواهان پایان درگیریها، کاهش فشارهای اقتصادی و بازگشت زندگی به شرایط عادی باشند.
وی با اشاره به نقش اکبر هاشمیرفسنجانی در سالهای پایانی جنگ هشتساله و روند پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تأکید کرد: امروز همه مردم ایران هاشمی هستند. مردم ایران خواهان پایان جنگ هستند، اما نمیخواهند این پایان به معنای تسلط آمریکا بر کشور یا پذیرش خواستههای تحمیلی باشد.پایان دادن به جنگ باید با حفظ استقلال و منافع ملی همراه باشد. صرف توقف درگیریها، بدون توجه به پیامدهای آن، نمیتواند هدف نهایی باشد.
بازدارندگی پایدار؛ مهمترین ضرورت پس از جنگ
علائی در بررسی آینده تقابل نظامی ایران با آمریکا و اسرائیل گفت: ایجاد بازدارندگی پایدار یکی از مهمترین اهداف کشور است. پایان جنگ زمانی میتواند به تأمین امنیت بلندمدت کمک کند که طرفهای مقابل به این جمعبندی برسند که آغاز دوباره حمله به ایران با هزینههای سنگین همراه خواهد بود.
وی افزود: بخش مهمی از امکانات و تأسیسات نظامی کشور با اتکا به توان نیروهای ایرانی ساخته شده است. تجربه جنگ باید برای اصلاح نقاط ضعف، تقویت توان دفاعی و افزایش آمادگی در برابر تهدیدهای احتمالی آینده مورد استفاده قرار گیرد.
ضرورت تقویت حفاظت اطلاعاتی و استفاده از تجربه جنگ
علائی در بخش پایانی به تهدیدهای اطلاعاتی و امنیتی علیه ایران اشاره کرد و گفت: تجربه ترور برخی فرماندهان و مسئولان نشان میدهد حفاظت از شخصیتها و مراکز حساس باید با دقت بیشتری دنبال شود. نباید تصور کرد طرف مقابل در مقاطعی که درگیری نظامی گستردهای جریان ندارد، از طراحی عملیات اطلاعاتی یا امنیتی دست کشیده است.
فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه در پایان با اشاره به شهادت برخی فرماندهان و شخصیتهای برجسته کشور گفت: هرچند فقدان این افراد خسارت بزرگی محسوب میشود، ساختارهای مدیریتی و نظامی باید بتوانند با تربیت و بهکارگیری نیروهای جدید، مسئولیتها را ادامه دهند.