نورنیوز- گروه سیاسی: در شرایطی که کشور با مجموعه‌ای از تهدیدهای امنیتی، فشارهای اقتصادی و تهدیدات پیچیده خارجی مواجه است، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های راهبردی ایران، انسجام در سطح تصمیم‌گیری و اعتماد عمومی به نهادهای مسئول است. در چنین شرایطی، هر سخن و اقدامی که تصویری از اختلاف عمیق و حل‌ناشدنی در رأس ساختار تصمیم‌گیری کشور ایجاد کند، فراتر از یک موضع‌گیری سیاسی یا اختلاف‌نظر شخصی اهمیت پیدا می‌کند.
حضور اخیر سعید جلیلی در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری شبکه خبر و توصیف تفاهم اسلام‌آباد به‌عنوان «سوءتفاهم»، بار دیگر این مسئله را به کانون بحث‌های سیاسی و رسانه‌ای تبدیل کرد. او با اشاره به بی‌اعتبار خواندن تفاهم از سوی ترامپ، اظهار داشت: «تفاهمی که طرف مقابل بگوید به اندازه کاغذش هم نمی‌ارزد، تفاهم نیست؛ سوءتفاهم است.» همچنین منطق امتیازدهی متقابل به آمریکا را نادرست دانست.
فارغ از اینکه نقدهای جلیلی به محتوای تفاهم تا چه اندازه قابل دفاع است، مسئله مهم‌تر، نحوه طرح این انتقادات و پیام سیاسی ناشی از آن است. تفاهم اسلام‌آباد یک تصمیم شخصی یا ابتکار یک گروه سیاسی نبود؛ بلکه در چارچوب سازوکارهای عالی امنیت ملی کشور مورد بررسی و تصمیم‌گیری قرار گرفت. از همین رو، به‌ویژه در شرایط حساس کنونی، باید میان نقد کارشناسی مفاد یک تصمیم و زیر سؤال بردن اعتبار و منطق کلی آن تمایز قائل شد.
تفاهمی تصمیمی فراتر از اختلافات سیاسی
تفاهم اسلام‌آباد، فارغ از سرنوشت اجرایی آن و رفتار بعدی آمریکا، در مقطعی از شرایط دشوار کشور و با هدف توقف جنگ، کاهش فشارها و ایجاد فرصتی برای پیگیری منافع ملی از مسیر دیپلماسی شکل گرفت. طبیعی است که درباره مفاد چنین تفاهمی اختلاف‌نظر وجود داشته باشد. ممکن است برخی بندها از نگاه کارشناسان قابل نقد باشد، تضمین‌های اجرایی آن کافی نبوده باشد یا درباره میزان پایبندی آمریکا نقدهای جدی وجود داشته باشد. هیچ‌یک از این مسائل نباید مانع بررسی انتقادی یک تصمیم مهم شود.
اما یک پرسش اساسی وجود دارد: وقتی موضوعی در عالی‌ترین سطح تصمیم‌گیری امنیت ملی بررسی و درباره آن تصمیم‌گیری شده است، آیا درست است که پس از نقض تعهدات از سوی طرف آمریکایی، اصل آن تصمیم با تعبیری مانند «سوءتفاهم» زیر سؤال برود؟ نقض عهد آمریکا، پیش از هر چیز، مسئولیت آمریکا را نشان می‌دهد. نمی‌توان صرفاً به این دلیل که طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکرده است، اصل تصمیم ایران برای ورود به یک مسیر دیپلماتیک را به‌عنوان خطای محاسباتی یا ناآگاهی از ماهیت آمریکا معرفی کرد.
توافق‌های سیاسی و دیپلماتیک همواره با ریسک همراه‌اند. هنر تصمیم‌گیری در این است که در شرایط پیچیده، میان گزینه‌های موجود انتخاب شود و منافع کشور با کمترین هزینه تأمین گردد. ارزیابی یک تصمیم نیز باید با توجه به شرایط زمان اتخاذ آن و گزینه‌های جایگزین صورت گیرد، نه صرفاً با نتیجه‌ای که بعدها رقم خورده است. سعید جلیلی حق دارد با هر تصمیم کارشناسی و سیاسی مخالف باشد و دیدگاه خود را بیان کند. حتی جایگاه او در شورای عالی امنیت ملی می‌تواند مسئولیت بیشتری برای طرح نقدهای کارشناسی ایجاد کند. اما همین جایگاه، مسئولیت او را در قبال تصمیمات جمعی و پیامدهای عمومی مواضعش نیز افزایش می‌دهد.
مسئله این نیست که چرا جلیلی با تفاهم اسلام‌آباد مخالف است؛ مسئله این است که چرا نقد یک تصمیم جمعی، به جای تمرکز بر اشکالات مشخص و ارائه راه‌حل جایگزین، در قالب یک تعبیر کلی و رسانه‌ای مطرح می‌شود که می‌تواند کل فرایند تصمیم‌گیری کشور را زیر سؤال ببرد. اگر تفاهم اسلام‌آباد اشتباه بوده است، باید مشخص شود اشتباه دقیقاً در کدام بند، کدام محاسبه و کدام سازوکار اجرایی بوده است. اگر تضمین‌های آمریکا ناکافی بوده، باید توضیح داده شود چه تضمین‌هایی می‌توانست این ضعف را برطرف کند. اگر مسیر دیپلماسی از ابتدا نادرست بوده، باید روشن شود راه جایگزین برای توقف جنگ، رفع محاصره و تأمین منافع کشور چه بوده است.
نمی‌توان صرفاً با یک تعبیر کوتاه، تصمیمی را که در ساختار رسمی کشور اتخاذ شده است، از اعتبار انداخت و مسئولیت ارائه راه‌حل را به دیگران واگذار کرد. به‌ویژه آنکه چنین موضع‌گیری‌هایی در فضای سیاسی امروز، به‌سرعت از سطح یک نقد کارشناسی فراتر می‌رود و به نشانه‌ای برای بازنمایی شکاف در ساختار قدرت تبدیل می‌شود. واکنش‌های متقابل برخی مسئولان و نمایندگان نیز نشان داد که موضوع صرفاً یک اختلاف نظری ساده باقی نمانده است.
بخش مهم دیگر ماجرا به عملکرد رسانه ملی بازمی‌گردد. صداوسیما به‌عنوان رسانه عمومی کشور، طبیعتاً باید امکان طرح دیدگاه‌های متفاوت را فراهم کند. هیچ تصمیم ملی نباید از نقد کارشناسی مصون باشد و انحصار تریبون‌های عمومی به یک روایت، به نفع جامعه نیست. اما میان فراهم‌کردن فرصت نقد و تبدیل رسانه ملی به بستری برای تشدید اختلافات درون ساختار تصمیم‌گیری تفاوت وجود دارد.
وقتی یک عضو شورای عالی امنیت ملی در برنامه‌ای پربیننده حاضر می‌شود و تصمیمی را که در چارچوب نهادهای عالی کشور اتخاذ شده، «سوءتفاهم» می‌نامد، صداوسیما باید زمینه بررسی دقیق و همه‌جانبه موضوع را نیز فراهم کند. رسانه ملی نمی‌تواند نسبت به آثار سیاسی و اجتماعی انتخاب مهمانان، چارچوب برنامه‌ها و نحوه بازتاب اختلافات بی‌تفاوت باشد. به‌خصوص در شرایطی که دشمنان ایران از هر نشانه اختلاف داخلی برای القای بی‌ثباتی و چندصدایی در ساختار تصمیم‌گیری کشور بهره‌برداری می‌کنند. نقد تفاهم اسلام‌آباد حق هر کارشناس و مسئولی است؛ اما صداوسیما نیز در برابر نحوه بازنمایی این اختلاف و ضرورت ایجاد توازن در اطلاع‌رسانی مسئولیت دارد.
نقض عهد آمریکا نباید به اختلاف داخلی تبدیل شود
یک نکته اساسی در این میان نباید فراموش شود: تفاهم اسلام‌آباد در چارچوب تلاش ایران برای مدیریت یک بحران و تأمین منافع ملی شکل گرفت. اگر آمریکا به تعهدات خود پایبند نمانده و در ادامه مسیر، توافق را بی‌اعتبار کرده است، این مسئله باید به‌عنوان سندی در نقد رفتار آمریکا مورد استفاده قرار گیرد. اما تبدیل این تجربه به عرصه تسویه‌حساب سیاسی میان مسئولان داخلی، نتیجه‌ای جز تضعیف ظرفیت تصمیم‌گیری کشور نخواهد داشت. آمریکا باید با نقض تعهدات خود مواجه شود، نه اینکه پیامد این نقض عهد به اختلاف و بی‌اعتمادی میان مسئولان ایرانی تبدیل شود.
می‌توان تفاهم اسلام‌آباد را نقد کرد، می‌توان درباره ضعف‌های آن سخن گفت و حتی می‌توان برای مذاکرات احتمالی آینده شروط سخت‌گیرانه‌تری پیشنهاد کرد؛ اما نباید اجازه داد یک تصمیم جمعی، به موضوعی برای تخریب متقابل مسئولان و ایجاد دوگانه‌های سیاسی تبدیل شود. اختلاف‌نظر کارشناسی، حتی در بالاترین سطوح، امری طبیعی و گاه ضروری است. آنچه اهمیت دارد، رعایت سازوکارهای تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری در قبال تصمیمات جمعی و جلوگیری از تبدیل اختلافات کارشناسی به شکاف‌های سیاسی و نهادی است.
اگر هر تصمیمی که به نتیجه مطلوب نرسید، پس از مدتی با تعابیری مانند اشتباه، سوءتفاهم یا ساده‌انگاری زیر سؤال برود، دیگر چه اعتباری برای تصمیمات جمعی باقی می‌ماند؟ آیا مسئولان می‌توانند در شرایط بحرانی تصمیم بگیرند، در حالی که می‌دانند هر نتیجه نامطلوبی ممکن است بعدها به ابزاری برای تخریب یکدیگر تبدیل شود؟ کشور برای عبور از بحران‌های پیچیده به شجاعت تصمیم‌گیری، امکان نقد و در عین حال احترام به سازوکارهای نهادی نیاز دارد.
امروز مسئله اصلی این نیست که چه کسی در اختلاف بر سر تفاهم اسلام‌آباد پیروز می‌شود؛ مسئله این است که آیا ایران می‌تواند در برابر فشار خارجی، اختلافات داخلی را مدیریت کند و از تصمیمات جمعی خود صیانت نماید یا خیر. نقض عهد آمریکا نباید به تضعیف اعتماد میان مسئولان ایران منجر شود. تفاهم اسلام‌آباد، حتی اگر در ادامه با بدعهدی طرف مقابل مواجه شده باشد، نباید به کانون اختلاف و تخریب در داخل تبدیل شود. کشور بیش از هر زمان دیگری به انسجام در تصمیم‌گیری، شفافیت در پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری در موضع‌گیری نیاز دارد. با تبدیل هر اختلافی به منازعه‌ای علنی بر سر اعتبار تصمیمات نظام نیز نمی‌توان از آن صیانت کرد.
