نورنیوز-گروه اقتصادی: « سال جاری سال دشواری از نظر تأمین انرژی خواهد بود و حمله به زیرساخت‌های گازی نیز با هدف ایجاد مشکل برای صنایع و تأمین گاز در زمستان انجام شده است.» این سخنان فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت یکبار دیگر این پرسش را مطرح کرد که چرا با وجود برخوداری از منابع گازی عظیم، در این انرژی مهم و بسیار کاربردی دچار محدودیت هستیم؟
در واقع کمبود گاز در ایران به یکی از چالش‌های جدی حوزه انرژی تبدیل شده است؛ مشکلی که با فرارسیدن فصل سرما و افزایش مصرف خانگی، ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند. کارشناسان معتقدند ناترازی گاز در کشور حاصل مجموعه‌ای از عوامل از جمله کاهش ظرفیت تولید، فرسودگی زیرساخت‌ها، محدودیت سرمایه‌گذاری و مصرف بی‌رویه در بخش خانگی و البته مهم تر از همه، حملات تجاوزکارانه آمریکا و اسراییل به تأسیسات گازی کشور است.
یکی از عوامل اصلی تأثیرگذار بر کاهش تولید، آسیب به پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفت و گاز در جریان جنگ‌های اخیر است. از سوی دیگر، حفظ ظرفیت تولید مخازن نفت و گاز مستلزم سرمایه‌گذاری مستمر و اجرای طرح‌های تزریق آب و گاز و افزایش برداشت است؛ موضوعی که به دلیل تحریم‌ها و محدودیت منابع مالی با دشواری‌هایی همراه بوده است.
در کنار مشکلات تولید، الگوی مصرف انرژی در کشور نیز نیازمند اصلاح جدی است. برآوردها نشان می‌دهد در روزهای سرد سال حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد گاز مصرفی کشور به بخش خانگی اختصاص پیدا می‌کند. این وابستگی گسترده به گاز برای گرمایش ساختمان‌ها، فشار زیادی بر شبکه انتقال و توزیع وارد کرده و موجب محدودیت تأمین گاز صنایع و نیروگاه‌ها می‌شود.
در این میان، کارشناسان بر ضرورت متنوع‌سازی سبد انرژی کشور تأکید دارند. توسعه سیستم‌های گرمایشی برقی، افزایش ظرفیت نیروگاه‌ها، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های ذخیره‌سازی برق می‌تواند بخشی از راهکارهای کاهش وابستگی به گاز باشد.
با این حال، تغییر الگوی مصرف بدون تقویت زیرساخت‌های برق و حمایت اقتصادی از خانوارها امکان‌پذیر نخواهد بود. ایران برای عبور از بحران ناترازی انرژی خصوصاً گاز، که امسال با کمبود ۴۳۰ میلیون متر مکعب همراه است، علاوه بر افزایش تولید و سرمایه‌گذاری در میادین نفت و گاز، باید به سمت مدیریت مصرف، بهینه‌سازی ساختمان‌ها و تنوع‌بخشی به منابع تأمین انرژی حرکت کند. در غیر این صورت، کمبود گاز در زمستان همچنان یکی از چالش‌های تکرارشونده اقتصاد کشور خواهد بود. نورنیوز در همین زمینه با سید حسین میرافضلی، پژوهشگر حوزه انرژی و مدیر عامل اسبق پتروشیمی جم گفت و گویی انجام داده است که چرایی کمبود گاز و راه حل های خلاصی از این بحران را شرح می‌دهد.
با توجه به کمبود گاز در کشور، مهم‌ترین دلایل بروز این وضعیت چیست؟
یکی از دلایل اصلی، کاهش تولید ناشی از آسیب‌هایی است که در جریان جنگ و بر اثر حمله آمریکا به پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفتی و گازی وارد شده است. در واقع، بخشی از ظرفیت تولید کشور به دلیل اصابت به این تأسیسات کاهش پیدا کرده است. دلیل دوم به شرایط فنی مخازن نفت و گاز بازمی‌گردد. برای حفظ تولید پایدار، باید متناسب با میزان برداشت از مخزن، عملیات تزریق و جایگزینی انجام شود. این جایگزینی می‌تواند با آب یا گاز صورت بگیرد. نمی‌توان از یک مخزن نفت و گاز به‌طور مستمر برداشت کرد، اما برای حفظ فشار و ظرفیت تولید آن اقدامی انجام نداد.
محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها نیز در کاهش ظرفیت تولید تأثیرگذار بوده‌اند؟
بله، قطعاً. ما به دلیل شرایط تحریم و کمبود منابع مالی، در اجرای پروژه‌های افزایش و ازدیاد برداشت با محدودیت مواجه بوده‌ایم. با وجود این مشکلات، در سال جاری اقدامات خوبی انجام شده و توانسته‌ایم بخشی از ظرفیت تولید را بهبود ببخشیم. اما برای رسیدن به ظرفیت‌های بالاتر، همچنان به سرمایه‌گذاری و تأمین منابع مالی نیاز داریم.
تا زمانی که وابستگی بیش از حد گرمایش منازل به گاز را اصلاح نکنیم، هر سال در فصل سرما با مشکل مواجه خواهیم شد. در حال حاضر حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد مصرف گاز کشور در فصل زمستان به بخش خانگی اختصاص دارد. این میزان مصرف فشار بسیار زیادی به شبکه گاز وارد می‌کند و تأمین گاز صنایع و سایر بخش‌ها را با مشکل روبه‌رو می‌سازد.
یکی از راهکارهای اساسی این است که سهم گاز در تأمین گرمایش ساختمان‌ها طی پنج سال آینده از حدود ۹۵ درصد به ۵۰ درصد کاهش پیدا کند و انرژی‌های جایگزین، به‌ویژه برق، در این حوزه توسعه یابند.
با توجه به اینکه شبکه گسترده لوله‌کشی گاز در کشور ایجاد شده، آیا تغییر الگوی گرمایش منازل از نظر اقتصادی و اجرایی معقول و امکان‌پذیر است؟
طبیعتاً وقتی زیرساخت لوله‌کشی گاز در کشور ایجاد شده، نمی‌توان به‌سادگی آن را کنار گذاشت. اما مسئله این نیست که لوله‌کشی گاز را قطع کنیم؛ مسئله این است که وابستگی کامل ساختمان‌ها به گاز را کاهش دهیم و به‌تدریج از سیستم‌های گرمایشی برقی و سایر روش‌های جایگزین استفاده کنیم. این تغییر باید به‌صورت تدریجی و با در نظر گرفتن هزینه‌های خانوارها، ظرفیت شبکه برق و شرایط اقتصادی کشور انجام شود.
آیا شبکه برق کشور ظرفیت جایگزینی گاز در بخش گرمایش خانگی را دارد؟
یکی از نکات مهم این است که بخش قابل توجهی از مصرف برق کشور در تابستان به سیستم‌های سرمایشی اختصاص دارد. حدود ۱۰ درصد برق کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و سهم سیستم‌های سرمایشی، به‌ویژه کولرهای آبی و گازی، نیز بسیار قابل توجه است. در زمستان، با کاهش مصرف برق برای سرمایش، این امکان وجود دارد که بخشی از ظرفیت شبکه به تأمین گرمایش اختصاص پیدا کند. بنابراین استفاده از برق برای گرمایش ساختمان‌ها از نظر فنی امکان‌پذیر است؛ انرژی خورشیدی در این زمینه می تواند بسیار مفید باشد. اما مسئله اصلی، تأمین برق پایدار و مدیریت ظرفیت نیروگاه‌ها در تمام طول سال است.
یکی از انتقادها به انرژی خورشیدی، وابستگی تولید آن به تابش خورشید است. در این شرایط چگونه می‌توان برق پایدار تأمین کرد؟
این مسئله در دنیا با استفاده از فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی حل شده است. یکی از روش‌های مهم، نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای یا همان باتری‌های آبی است. در این روش، زمانی که برق مازاد در شبکه وجود دارد، آب به ارتفاع بالاتر پمپاژ می‌شود و در زمان افزایش تقاضا، با رهاسازی آب، برق تولید می‌کنند. کشورهایی مانند آمریکا، چین و کشورهای اروپایی سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در این زمینه انجام داده‌اند. بنابراین نباید تصور کنیم که چون انرژی خورشیدی در شب تولید ندارد، نمی‌توان از آن برای تأمین برق پایدار استفاده کرد. با توسعه ذخیره‌سازی، می‌توان انرژی تولیدشده در طول روز را برای ساعات شب نیز مورد استفاده قرار داد.
مهم‌ترین راهکار برای عبور از بحران ناترازی گاز و انرژی در کشور چیست؟
به نظر من، ما باید به هر طریق ممکن وابستگی گرمایشی ساختمان‌ها به گاز را کاهش دهیم و ظرفیت استفاده از برق و انرژی‌های جایگزین را افزایش دهیم. البته این کار نیازمند توسعه نیروگاه‌ها، تقویت شبکه برق و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی است. موضوع فقط مدیریت مصرف گاز نیست؛ بلکه مسئله حفظ منابع طبیعی، کاهش آلودگی هوا و حفاظت از محیط زیست نیز اهمیت دارد. ما باید به این فکر کنیم که مصرف بی‌رویه سوخت‌های فسیلی چه تأثیری بر کیفیت هوا و زندگی نسل‌های آینده خواهد گذاشت. این تغییرات را نباید صرفاً به نفع دولت یا یک دوره مدیریتی ببینیم؛ بلکه باید آن را اقدامی برای حفظ محیط زیست، سلامت مردم و آینده فرزندانمان بدانیم.
