نورنیوز-گروه اجتماعی: دکتر اردلان پاسداران، عضو هیأت علمی گروه فارماکوگنوزی دانشگاه علوم پزشکی شیراز گفت: بررسی علمی انار نشان میدهد که ارزش دارویی یک گیاه را نمیتوان تنها به یک ماده یا یک بخش از آن نسبت داد؛ بلکه نوع ترکیبات، مقدار آنها، بخش مورد استفاده و نحوه فرآوری همگی در ویژگیهای یک فرآورده گیاهی نقش دارند.
هر بخش از انار، ترکیبات متفاوتی دارد
وی ادامه داد: در مطالعات فارماکوگنوزی، پوست، بخش خوراکی میوه، آب انار، دانه و روغن دانه بهعنوان بخشهایی با ویژگیهای شیمیایی متفاوت بررسی شدهاند.
دکتر پاسداران ادامه داد: پوست انار بهطور ویژه غنی از تاننهای قابل هیدرولیز، بهخصوص الاژیتاننها است؛ در حالی که بخش خوراکی و آب انار مقادیر قابل توجهی از آنتوسیانینها و فلاونوئیدها دارند. روغن حاصل از دانه نیز دارای اسیدهای چرب ویژهای از جمله اسید پونیسیک (Punicic acid) است.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تصریح کرد: این تفاوت ترکیبات، اهمیت انتخاب صحیح بخش گیاه را در تهیه فرآوردههای گیاهی نشان میدهد.
پونیکالاژین؛ یکی از ترکیبات شاخص انار
دکتر پاسداران ادامه داد: در میان ترکیبات فنولی انار، پونیکالاژین (Punicalagin) یکی از شناختهشدهترین الاژیتاننهای موجود در این گیاه است و بهویژه در پوست و بخشهای مرتبط با میوه مورد مطالعه قرار گرفته است.
وی افزود: این ترکیب به دلیل ویژگیهای شیمیایی و فعالیت زیستی بالقوه، در پژوهشهای فارماکوگنوزی و داروسازی گیاهی اهمیت زیادی پیدا کرده است.
این متخصص فارماکوگنوزی افزود: با این حال، نباید وجود پونیکالاژین را به معنای اثبات یک اثر درمانی قطعی دانست؛ بسیاری از آثار گزارششده برای ترکیبات انار هنوز در مطالعات آزمایشگاهی و پیشبالینی بررسی میشوند و برای برخی کاربردها شواهد بالینی کافی وجود ندارد.
ترکیبات انار پس از مصرف چه سرنوشتی پیدا میکنند؟
وی ادامه داد: یکی از نکات جالب درباره انار، تنها به ترکیبات موجود در خود گیاه محدود نمیشود؛ بلکه نحوه متابولیسم این ترکیبات در بدن نیز اهمیت دارد.
دکتر پاسداران ادامه داد: الاژیتاننها و اسید الاژیک جذب سیستمیک محدودی دارند و بخشی از آنها در دستگاه گوارش تحت تأثیر میکروبیوتای روده به ترکیباتی به نام اورولیتینها (Urolithins) تبدیل میشوند. این متابولیتها قابلیت جذب بیشتری دارند و به همین دلیل در پژوهشهای مربوط به زیستفراهمی و اثرات زیستی فرآوردههای حاوی پلیفنولهای انار مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی افزود: تفاوت ترکیب میکروبیوتای روده افراد نیز میتواند یکی از عوامل مؤثر بر تفاوت در تشکیل این متابولیتها باشد.
از گیاه دارویی تا فرآورده استاندارد
دکتر پاسداران تصریح کرد: در داروسازی گیاهی، شناسایی ترکیبات مؤثره تنها مرحله نخست است. برای تهیه یک فرآورده قابل اعتماد، عواملی مانند گونه و رقم گیاه، شرایط رشد، زمان برداشت، بخش مورد استفاده، روش خشککردن، روش استخراج و شرایط نگهداری باید کنترل شوند.
به گفته وی، برای مثال، روش خشککردن و استخراج پوست انار میتواند بر میزان ترکیبات فنولی و مقدار ترکیبات شاخص موجود در عصاره تأثیر بگذارد.
دکتر پاسداران ادامه داد: به همین دلیل، استفاده از روشهای استاندارد استخراج و تعیین شاخصهای شیمیایی مناسب، بخش مهمی از کنترل کیفیت فرآوردههای گیاهی را تشکیل میدهد.
آیا انار یک دارو است؟
به گفته وی، مطالعات متعددی اثرات زیستی عصارهها و ترکیبات انار را بررسی کردهاند و شواهد آزمایشگاهی و برخی مطالعات انسانی، ظرفیتهایی مانند فعالیت آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی را مورد توجه قرار دادهاند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز ادامه داد: با این حال، اثبات اثر یک عصاره یا ترکیب گیاهی در شرایط آزمایشگاهی با اثبات اثربخشی یک فرآورده دارویی در انسان یکسان نیست.
به گفته وی، تفاوت در نوع فرآورده، مقدار مصرف، روش استخراج، ترکیبات همراه و کیفیت مطالعات بالینی باعث میشود نتایج پژوهشها با احتیاط تفسیر شوند.
این متخصص فارماکوگنوزی افزود: بنابراین، انار را نمیتوان صرفاً بر اساس نتایج آزمایشگاهی، جایگزین داروهای مورد استفاده در درمان بیماریها دانست. مرور مطالعات بالینی نیز نشان میدهد که اگرچه پژوهشهای انسانی متعددی انجام شده است، اما کیفیت و میزان شواهد برای کاربردهای مختلف یکسان نیست.
انار؛ ظرفیتی ارزشمند برای پژوهش و داروسازی در ایران
به گفته وی، انار از گیاهان با سابقه طولانی کشت و استفاده در ایران است و تنوع ارقام و شرایط اقلیمی کشور، ظرفیت مناسبی برای مطالعه ترکیبات زیستفعال آن فراهم کرده است.
ابن عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تصریح کرد: از سوی دیگر، پوست و سایر بخشهای جانبی حاصل از فرآوری انار که در بسیاری از موارد بهعنوان ضایعات کشاورزی در نظر گرفته میشوند، میتوانند منبعی برای استخراج و مطالعه ترکیبات ارزشمند گیاهی باشند.
به گفته وی، توسعه پژوهشهای فارماکوگنوزی در این زمینه میتواند به شناخت بهتر ترکیبات، بهبود روشهای استخراج و استانداردسازی و در نهایت استفاده علمی تر از ظرفیت گیاهان و محصولات بومی کشور کمک کند.