نورنیوز-گروه بینالملل: نشست سران بریکس با حضور برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، مصر، اتیوپی، اندونزی، امارات متحده عربی و جمهوری اسلامی ایران، به میزبانی هند و با صدور بیانیه پایانی، در شرایطی مسیرهای پیشروی این مجموعه را ترسیم کرد که مجموعه تحولات روزهای برگزاری نشست، بهویژه محورهای دیدارها و سخنرانیهای دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، از شکلگیری ظرفیتهایی خبر میدهد که در صورت همگرایی اعضا، میتواند بریکس را از یک چارچوب اقتصادی به بازیگری مؤثر در نظم نوین جهانی تبدیل کند.
ایران و هند؛ دیپلماسی در امتداد منافع ملی
سفر رئیسجمهور ایران به هند در نگاه نخست، ادامه سیاست همگرایی با کشورهای منطقه و قدرتهای نوظهور است؛ سیاستی که در سالهای اخیر یکی از اولویتهای دستگاه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بوده است. ظرفیتهای ایران و جایگاه آن در معادلات منطقهای و جهانی چنان است که حتی سران هند، با وجود رویکردهای نزدیکتر به غرب، بر ضرورت توسعه روابط با تهران تأکید کردهاند و اهدای نمادین «شال محبت» به رئیسجمهور ایران، نشانهای از احترام ویژه و اراده برای تعمیق مناسبات بود.
رویکرد تعاملی تهران با دهلینو همچنین نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران، روابط خارجی خود را در چارچوب منافع ملی و بدون گرفتار شدن در صفبندیهای محدود دنبال میکند؛ چنانکه در کنار روابط گسترده با روسیه، چین و پاکستان، با هند نیز تعامل سازنده دارد؛ کشوری که خود با برخی از این قدرتها اختلافاتی دارد.
نکته مهمتر آنکه هرچند هند طی سالهای اخیر روابط گستردهای با آمریکا و رژیم صهیونیستی داشته است، تحولات پس از جنگ رمضان و بهویژه مدیریت ایران بر تنگه هرمز، واقعیتهای جدیدی را پیش روی دهلینو قرار داده است. هند دریافته است که بدون تعامل با تهران، ایفای نقش مؤثر و حتی تأمین پایدار انرژی از غرب آسیا با محدودیتهای جدی مواجه خواهد شد. این واقعیت، اذعان یکی از قدرتهای بزرگ و نوظهور جهان به جایگاه و اقتدار ایران است و خود میتواند دستاوردی مهم برای همافزایی میدان و دیپلماسی در مسیر تأمین منافع ملی باشد.
دیپلماسی همسایگی حتی در اوج تقابل
یکی از نکات برجسته سفر رئیسجمهور به هند، دیدار وی با ولیعهد امارات متحده عربی بود؛ دیداری که معنای آن فراتر از یک ملاقات سیاسی معمولی است. امارات، در مقاطعی در سیاستهای ضدایرانی آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفته و حتی به مرکزی برای برخی اقدامات علیه ایران، بهویژه در حوزه اقتصادی، تبدیل شده است. با این حال، تهران در اوج تقابل نیز مسیر گفتوگو با همسایگان را مسدود نکرده است.
این رویکرد نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران، امنیت منطقه را در گرو همگرایی میان همسایگان میداند؛ سیاستی که در آن پاسخ سخت، سریع و کوبنده به تجاوزگران، در کنار استمرار دیپلماسی و گفتوگو قرار میگیرد. چنین ترکیبی را میتوان نشانهای از بلوغ سیاسی، اقتدار نظامی و تابآوری در برابر فشارها و تهدیدات دانست؛ زیرا قدرت واقعی صرفاً در توان پاسخگویی نظامی خلاصه نمیشود، بلکه در توانایی مدیریت همزمان میدان و دیپلماسی نیز متجلی است.
ایران؛ ظرفیت راهبردی در برابر تحریمپذیری
یکی از پیامهای مهم نشست بریکس، استمرار روندی است که پیشتر در نشست شانگهای نیز قابل مشاهده بود؛ تأکید کشورهای مختلف بر بهرهگیری از ظرفیتهای ایران برای مقابله با تروریسم اقتصادی غرب و دستیابی به اهداف مشترک اقتصادی. پیام روشن این روند آن است که پروژه منزویسازی ایران، با واقعیتهای مناسبات جهانی فاصله دارد.
رئیسجمهور ایران نیز در سخنان خود بر ظرفیتهای گسترده کشور تأکید کرد و آمادگی جمهوری اسلامی ایران را برای ایفای نقش بهعنوان شریک راهبردی بریکس در زنجیرههای تأمین انرژی، غذا و حملونقل اعلام داشت. ظرفیتهای ایران در حوزه هوش مصنوعی و دانش روز جهان، استفاده از ارزهای ملی در مبادلات و تقویت بانک مشترک بریکس نیز از جمله پیشنهادهای مطرحشده بود.
ایران با اتکا به توان بومی که در جنگ رمضان به اثبات رسید، میتواند در ایجاد سازوکارهای بومی امنیت و اقتصاد نیز نقشی مؤثر ایفا کند. در این چارچوب، حمایت اقتصادی و سیاسی اعضای بریکس از ایران میتواند به شکلگیری سازوکاری عملی برای مقابله با فشارهای یکجانبه آمریکا منجر شود.
مدیریت ایران بر تنگه هرمز نیز از مؤلفههای تعیینکننده این معادله است؛ واقعیتی که شرایط منطقه را به گذشته بازنخواهد گرداند. این مدیریت، از منظر تهران هم دفاع مشروع است و هم نقشی در صیانت از امنیت جهانی انرژی در برابر تلاش آمریکا برای سلطه بر گذرگاهها و منابع راهبردی جهان دارد.
بریکس؛ از بیانیه مشترک تا بازیگری جهانی
بیانیه پایانی نشست بریکس، شاید مهمترین سند برای سنجش ظرفیت این مجموعه باشد؛ بیانیهای که برخلاف بسیاری از نشستهای غربی که اختلافات مانع صدور حتی یک متن مشترک میشود، با اجماع اعضا صادر شد و مجموعهای از مسائل مهم جهانی را دربر گرفت.
محکومیت حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز و زیرساختهای غیرنظامی، تأکید بر حل تنشهای غرب آسیا از مسیر خویشتنداری و احترام به حاکمیت کشورها، مخالفت با تحریمهای یکجانبه و اقدامات قهرآمیز، حمایت از الحاق ایران به سازمان تجارت جهانی، تقویت تجارت با ارزهای ملی و استقلال از نظام مالی غرب، اصلاح نهادهای حکمرانی جهانی و مالی بینالمللی و حمایت از فلسطین، از جمله محورهای این بیانیه است.
حمایت از حاکمیت لبنان، محکومیت تجاوز رژیم صهیونیستی، صیانت از حاکمیت ملی و تمامیت سرزمینی کشورها، تأکید بر منطقه عاری از سلاح هستهای در خاورمیانه، مبارزه با تروریسم بدون معیارهای دوگانه، تقویت چندجانبهگرایی و چندقطبیشدن نظم جهانی، توجه به نقش جنوب جهانی و همکاری در حوزه انرژی و مواد معدنی راهبردی نیز از دیگر محورهای مورد تأکید قرار گرفته است.
مجموع این مؤلفهها نشان میدهد بریکس دیگر صرفاً یک نشست سالانه نیست، بلکه میتواند به اتحادی با اهداف کلان جهانی تبدیل شود؛ اتحادی که در صورت عبور از مرحله بیانیه و حرکت به سوی سازوکارهای عملی، قادر خواهد بود در شکلدهی به نظم نوین جهانی نقشآفرینی کند. در شرایطی که یکجانبهگرایی غربی ـ صهیونیستی امنیت جهان را با تهدید مواجه ساخته، تقویت رویکردهای عملگرایانه ضرورتی انکارناپذیر است و جمهوری اسلامی ایران نیز در این مسیر، آمادگی خود را برای همکاری در جهت شکلگیری نظمی عادلانه و چندقطبی اعلام کرده است.