نورنیوز - گروه اجتماعی: آب نه فقط یک منبع طبیعی، بلکه پایهای برای رفاه، توسعه و ثبات اجتماعی و اقتصادی است. رشد جمعیت، افزایش مصرف، توسعه شهری و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، منابع محدود آبی را بیش از گذشته تحت فشار قرار داده است. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن بخش بزرگی از خاک خود در اقلیم خشک و نیمهخشک، با کاهش بارندگی، افزایش دما و افت منابع زیرزمینی روبهرو است. در چنین شرایطی، تأمین پایدار آب به مسئلهای دشوار و حیاتی تبدیل شده است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که پای پیامدهای گسترده آن به میان میآید. کاهش سطح آبهای زیرزمینی، فرونشست زمین، ایجاد شکافها و فروچالهها، نشتیها، هدررفت زیاد در مصرف و توزیع و نبود تصفیه مناسب، از نشانههای بحرانی شدن وضعیت آب در کشور هستند. به همین دلیل، محققان تأکید کردهاند که موضوع آب فقط فنی نیست و به حوزههای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و زیستمحیطی هم گره خورده است. از نگاه آنان، برای عبور از این وضعیت باید از «مدیریت آب» به «حکمرانی آب» رسید، یعنی به جای تمرکز صرف بر تامین و مصرف، قوانین، نهادها، مشارکت ذینفعان و نحوه تصمیمگیری نیز بازنگری شود.
در پژوهشی با همین محوریت، محمد انصاری قوجقار، استادیار گروه مهندسی احیای مناطق خشک و کوهستانی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، همراه با یک همکار همدانشگاهی خود، ضمن بررسی موضوع کوشیدهاند چارچوبی تازه برای تغییر شیوه حکمرانی آب ارائه دهند که هدف از آن، فقط استفاده از فناوری نیست، بلکه تلفیق اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و متاورس برای ساختن روشی نو در اداره منابع آب کشور است.
پژوهشگران برای انجام این کار از روش توصیفی-تحلیلی و مرور منابع کتابخانهای استفاده کردهاند. به زبان ساده، آنها پژوهشهای موجود درباره حکمرانی آب و فناوریهای نو را بررسی کردهاند و سپس تلاش کردهاند این فناوریها را در یک چارچوب واحد کنار هم قرار دهند. در این چارچوب، اینترنت اشیاء برای جمعآوری دادههای لحظهای از وضعیت منابع آب، هوش مصنوعی برای تحلیل دادهها و پیشبینی روندها و متاورس برای شبیهسازی و نمایش وضعیت شبکههای آبی و سناریوهای مختلف به کار میرود. هدف این است که تصمیمگیران پیش از اجرای سیاستها، پیامدهای آنها را بهتر ببینند و بر پایه اطلاعات دقیقتر عمل کنند.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که این رویکرد میتواند شفافیت را بیشتر کند، کارایی سیستمهای توزیع آب را بالا ببرد، هدررفت منابع را کاهش دهد و توان سازگاری نظام آب را در شرایط نامطمئن تقویت کند. در واقع، ترکیب این سه فناوری میتواند هم تصویر دقیقتری از وضعیت موجود بدهد و هم امکان پیشبینی آینده را بهتر فراهم کند.
با این حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که اجرای این چارچوب نیازمند زیرساخت ارتباطی مناسب، چارچوبهای قانونی روشن، امنیت و حریم خصوصی دادهها و همچنین ارتقای توان مدیریتی و فنی نهادهای مرتبط است. نتیجهگیری پژوهش این است که تنها داشتن فناوری کافی نیست، برای تغییر واقعی در حکمرانی آب، باید سازمانها، قوانین و مهارتهای اجرایی نیز همزمان بهروز شوند.
اهمیت این نتایج در آن است که راهی تازه برای نگاه کردن به آب پیشنهاد میشود؛ نگاهی که در آن دادههای لحظهای، تحلیل هوشمند و شبیهسازی مجازی در کنار هم قرار میگیرند. به این ترتیب، پیش از آنکه تصمیمی در مقیاس بزرگ اجرا شود، میتوان اثر آن را در محیطی شبیهسازیشده دید و خطاهای پرهزینه را کاهش داد.
از سوی دیگر، این پژوهش بر نقش همکاری میان دولت، بخش خصوصی و سازمانهای مردمنهاد نیز تأکید دارد. مجریان تحقیق در اشارات نهایی خود در این مطالعه اظهار کردهاند که اگر حکمرانی آب از حالت کاملاً متمرکز فاصله بگیرد، مشارکت بیشتر و هماهنگی بهتر میان بخشها ممکن میشود و مدیریت منابع آبی به سمت پویایی و انعطافپذیری بیشتری میرود.
این یافتههای علمی پژوهشی در «دوفصلنامه نیوار» وابسته به سازمان هواشناسی کشور، منتشر شدهاند؛ نشریهای که به موضوعات مرتبط با آب، اقلیم و مدیریت منابع طبیعی توجه دارد.