نورنیوز-گروه اجتماعی: شبنم دوستی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به مهمترین عوامل موثر در شکلگیری رفتار کودکان، گفت: رفتار کودکان حاصل تعامل عوامل مختلف است و نمیتوان آن را به یک عامل نسبت داد. یکی از عوامل مهم، خلق و خو است؛ یعنی ویژگیهای ذاتی که باعث میشود، کودکان در برابر موقعیتهای مختلف واکنشهای متفاوتی نشان دهند. در کنار آن، سبک فرزندپروری و نوع رابطه والدین با کودک نقش مهمی دارد. والدینی که در کنار محبت، چارچوب و قاطعیت مناسبی دارند، زمینه رشد سالمتر کودک را فراهم میکنند. کودکان از طریق تجربه، پیامد رفتارهای خود و مشاهده و تقلید از والدین، همسالان و دیگر الگوها، رفتارهای مختلف را یاد میگیرند؛ بنابراین رفتار کودک نتیجه تعامل ویژگیهای فردی و محیطی است.
این روانشناس در خصوص این موضوع که رفتارهای طبیعی کودکان در سنین مختلف تفاوتهایی با هم دارند، بیان کرد: رفتارهای کودکان با افزایش سن و رشد آنها تغییر میکند؛ بنابراین رفتاری که در یک سن طبیعی است، ممکن است در سن دیگر نیاز به بررسی داشته باشد. برای مثال، لجبازی و استقلالطلبی در سالهای ابتدایی زندگی، کنجکاوی و سؤالهای زیاد در سنین پیشدبستانی و اهمیت پیدا کردن دوستیها در دوران مدرسه، بخشی از روند طبیعی رشد هستند. با رشد کودک، نحوه فکر کردن، درک احساسات و شیوه ارتباط او با دیگران نیز تغییر میکند. البته هر کودک ویژگیهای فردی و خلقوخوی خاص خود را دارد، بنابراین نباید انتظار داشته باشیم همه کودکان در یک سن دقیقاً رفتارهای یکسانی داشته باشند.
دوستی در مورد شکل گیری لجبازی، پرخاشگری یا گوشهگیری در کودکان بیان کرد: این رفتارها معمولاً بیدلیل نیست و اغلب از یک نیاز ارضانشده یا احساسی که کودک نمیتواند آن را بیان کند، نشات میگیرد. گاهی کودک نیاز دارد بیشتر دیده شود، گاهی احساس ناکامی میکند، گاهی در تلاش برای استقلال است و گاهی هم خشم یا دلخوریاش را از طریق رفتارهایی مثل لجبازی یا پرخاشگری نشان میدهد. از طرف دیگر، اگر این رفتارها باعث شوند کودک به توجه یا خواستهاش برسد، ممکن است به مرور تقویت شوند. به همین دلیل، بهتر است والدین به جای تمرکز فقط روی رفتار، به این فکر کنند که «پشت این رفتار چه نیازی وجود دارد؟» وقتی نیازهای عاطفی کودک دیده شود و زمان باکیفیتی با او سپری شود، بسیاری از این رفتارها بهتدریج کاهش پیدا میکنند.
وی با تشریح این موضوع که نقش خانواده و سبک فرزندپروری در رفتار کودک چقدر مهم است، اظهار کرد: خانواده اولین و مهمترین محیطی است که رفتار کودک در آن شکل میگیرد. شیوه برخورد والدین، نوع ارتباط، قوانین خانه و سبک فرزندپروری، بر رشد هیجانی، اجتماعی و رفتاری کودک تأثیر زیادی دارد. با ورود کودک به مدرسه، نقش همسالان، معلمان و محیط اجتماعی پررنگتر میشود، اما نقش خانواده همچنان پایهای باقی میماند. زمانی که رابطه والد و کودک بر پایه محبت، احترام و در عین حال قاطعیت باشد، کودک نهتنها قوانین را بهتر میپذیرد، بلکه بهتدریج آنها را درونی میکند و حتی در نبود والدین هم بیشتر به آنها پایبند میماند. به همین دلیل، سبک فرزندپروری آگاهانه یکی از عوامل مهم در پیشگیری از بسیاری از مشکلات رفتاری کودکان است.
دوستی با بیان این که آیا تنبیه و تشویق واقعا روی رفتار کودک اثر دارد؟ گفت: تشویق و تنبیه هر دو میتوانند بر رفتار کودک اثر بگذارند، اما معمولاً تشویق رفتارهای مطلوب اثر ماندگارتر و مؤثرتری دارد. تنبیه ممکن است در کوتاهمدت رفتار نامطلوب را متوقف کند، اما اگر بهدرستی استفاده نشود، میتواند باعث ترس، لجبازی یا حتی پنهان کردن رفتار شود. بهترین روش این است که والدین به جای تمرکز بر تنبیه، رفتارهای مطلوب کودک را بهموقع و متناسب تشویق کنند. برای رفتارهای نامطلوب هم از پیامدهای منطقی و متناسب استفاده کنند و در مورد رفتارهای خفیف و توجهطلبانه، گاهی نادیده گرفتن رفتار میتواند مؤثر باشد. هدف از تربیت این نیست که کودک فقط از ترس تنبیه رفتار درستی داشته باشد، بلکه یاد بگیرد چرا یک رفتار درست یا نادرست است.
وی درباره استفاده زیاد از تبلت و موبایل بر رفتار کودکان به ایسنا بیان کرد: تبلت و موبایل به خودی خود ابزارهای منفی نیستند و اگر هدفمند استفاده شوند، میتوانند به یادگیری و آموزش مهارتهای مختلف کودکان کمک کنند. اما وقتی استفاده از آنها زیاد شود و جای تعامل با خانواده، بازی و فعالیتهای واقعی را بگیرد، ممکن است بر رفتار و رشد هیجانی کودک اثر منفی بگذارد. محتوای نامناسب یا بازیهای خشونتآمیز میتوانند احتمال تقلید رفتارهای پرخاشگرانه را افزایش دهند و استفاده زیاد از محتواهای سریع و پاداشدهنده ممکن است، تحمل صبر و کنترل هیجان را دشوارتر کند، بنابراین مسأله اصلی حذف تکنولوژی نیست، بلکه ایجاد تعادل است؛ والدین باید برای زمان و نوع استفاده از صفحهنمایش قانون مشخص داشته باشند و در کنار آن، فرصت کافی برای بازی، ارتباط با دیگران و فعالیتهای واقعی فراهم کنند.