مصائب یک ویروس شبه دموکرات برای حاشیه‌نشین‌ها

نورنیوز ـ گروه جامعه: زمانی که یک سال پیش ویروس کرونا در جهان منتشر شد، برخی از رسانه ها و سیاستمداران کرونا را «ویروس دموکرات » نامیدند چرا که برای این ویروس فرقی نمی کرد شما یک شهروند در مرکز شهر یا یک بی خانمان در حاشیه شهر، سیاستمداری با صدها محافظ یا یک فرد معمولی ناشناس، تاجر و سرمایه دار یا فقیر و بی چیز، کارمند یا کارگر، زن یا مرد، سیاه یا سفید، آمریکایی یا ایرانی و... باشید.

اما به زودی مشخص شد که عبارت «کرونا یک ویروس دموکرات است» باید به عبارت «کرونا در شرایط برابر یک ویروس دموکرات است» تغییر کند. کرونا همه را فارغ از رنگ و زبان و نژاد و دین و موقعیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به یک اندازه آلوده می کند اما این گزاره در صورتی صحیح است که این همه در شرایط یکسان و برابر در معرض ویروس قرار بگیرند.

طی یک سال گذشته در کشورهای مختلف هر چه زمان بیشتر گذشته است، گزاره پیش گفته بیشتر خود را اثبات کرده است. در همین راستا آمار مبتلایان و فوتی های کرونا در میان  کسانی که از موقعیت های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بهتری برخوردار بودند بسیار کمتر از افرادی در طبقات پایین جامعه بودند.

« تدروس آدهانوم» رئیس سازمان بهداشت  جهانی نیز در همین رابطه طی یک کنفرانس خبری در 20 جولای 2020( دوشنبه 30 تیر 1399) می گوید: «اگرچه در زمان اپیدمی شدن یک بیماری واگیر مانند  کووید 19 تمامی اقشار مردم تحت تأثیر آن قرار می گیرند، اما خطر جدی متوجه فقیرترین و آسیب پذیرترین افراد جامعه به ویژه حاشیه نشین ها و ساکنین مناطق محروم و دورافتاده  که معمولا هم بافت جمعیتی فشرده دارند، می شود، این گروه از افراد به طور معمول به دلیل فقر، سوء تغذیه، بیماری های واگیر و غیرواگیر آسیب پذیرند و در شرایط همه گیری یک بیماری، اول آنها هستند که صدمات جدی می بینند و خود عامل تشدید گسترش بیماری هستند». ( who,20 july 2020)

این عبارت تقریباً امری بدیهی به نظر می رسد که مناطق حاشیه نشین در شهرها به دلیل این که از امکانات بهداشتی ، درمانی  و تامین اجتماعی کمتری برخوردار هستند و اغلب با شغل هایی سر و کار دارند که بیشتر در معرض آلودگی قرار دارند طبیعاً بیشتر نیز در معرض ابتلا به بیماری ها و از جمله ویروس های واگیر مثل کرونا قرار می گیرند.

به دلیل برخی ضعف های ساختاری در مراکز گرداوری و پردازش آمار و اطلاعات در ایران، طی یک سال گذشته آمار و ارقام دقیقی از تاثیر کرونا بر مناطق حاشیه نشین منتشر نشده است و نمی توان به درستی و علمی میزان تاثیر متغیّر کرونا را بر متغیّر مناطق حاشیه نشین کشور ارزیابی و بررسی کرد، اما می توان عنوان کرد که این تاثیر طبق گفته رئیس سازمان بهداشت جهانی غیر قابل انکار است.

«رحمانی فضلی» وزیر کشور، خرداد 1395 طی گزارشی به مجلس شورای اسلامی با ارائه آماری از حاشینه نشین های کشور می گوید: «در کشور حدود 11 میلیون نفر حاشیه نشین داریم که 3 میلیون نفر در حاشیه شهرهای تهران، مشهد و اهواز هستند. در کشور حدود2 هزار و 700 محله حاشیه نشین داریم که با توجه به ویژگی هایی که دارند نیاز به مراقبت، کنترل و حمایت دارند که باید انجام شود».(ایرنا،17 خرداد 95).

اما « تقی رستم ونی» رئیس سازمان امور اجتماعی کشور اردیبهشت 98 آمارهای دقیق تری از میزان حاشیه نشینی اعلام کرده و می گوید: « 11 میلیون نفر در کشور حاشیه نشین هستند که با درنظرگرفتن 8 میلیون نفر که در بافت های فرسوده و تاریخی زندگی می‌کنند، در مجموع 19 میلیون نفر از 60 میلیون نفر جمعیت شهری در مناطق حاشیه نشین و بافت‌های فرسوده به سر می برند»(ایرنا، 29 اردیبهشت 98).

تمامی این آمارها به دوران پیش از شیوع کرونا مربوط می شود و با توجه به تورم شدید اقتصادی و تاثیری که کرونا بر تشدید شکاف های اجتماعی و گسترش  فقر و بیکاری در کشور داشته به احتمال قریب به یقین این آمار ها نیز باید تغییر کند.

خبرگزاری فارس اخیراً با ارائه یک آمار جدید از میزان حاشیه نشینی در کشور از قول «مهدی روح‌اللهی» مدیر «اندیشکده پایا» نوشته است: «حاشیه نشینی به یک موضوع جدی و حتی بحرانی تبدیل  شده است. آمارهای متعدد در این حوزه وجود دارد ولی آمار جمع‌بندی که داریم، تقریبا 19 میلیون نفر افراد در مناطق حاشیه‌نشین هستند به این معنا که جزو سکونت‌گاه‌های رسمی نیستند یا در مناطق محروم شهری زندگی می‌کنند که مستعد آسیب‌های اجتماعی و انواع بزه‌کاری است. نزدیک به 1.5 میلیون خانواده  نیز درحال‌حاضر درگیر بحث‌های حاشیه هستند و قریب ‌به 3  هزار منطقۀ فوق بحرانی داریم»( فارس، 26 آذر 99).

کرونا در مناطق حاشیه نشین کشور به دلیل تراکم بالای جمعیتی، برخورداری کم این مناطق از خدامت بهداشتی و درمانی مناسب،  فقدان امکانات و خدمات شهری ،کمبود آگاهی عمومی و  فقر و نبود قدرت مالی برای خرید لوازم بهداشتی و ضدعفونی کننده جولان می دهد و حتی می توان این گزاره را  نیز مطرح کرد که در صورت تامین واکسن نیز این مناطق در اولویت قرار نگرفته و این مسئله نیز تاثیر مستقیمی بر عدم کنترل بیماری خواهد داشت.

لذا به نظر می رسد کرونا نه تنها مناطق حاشیه نشین ایران را بیشتر متاثر کرده است و آمار فوتی ها و مبتلایان به کرونا در این مناطق بسیار بیشتر از مرکز شهرهاست بلکه کرونا بر تشدید حاشیه نشینی نیز تاثر مستقیمی گذاشته و طی ماه ها و شاید سال های آینده همراهی کرونا با بحران اقتصادی ، تورم و گسترش بیکاری  کشور را با موج جدیدی از حاشیه نشینی درگیر خواهد کرد.

کرونا و حاشیه نشین های آمریکا

کرونا تنها میلیون ها حاشیه نشین ایرانی را گرفتار خود نکرده در کشورهای توسعه یافته نیز آمار و گزارش ها نشان می دهد. طبقه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی فرد تاثیر غیر قابل انکاری بر میزان ابتلا و مرگ و میرهای ناشی از کرونا دارد. به عنوان مثال در آمریکا براساس برنامه تحقیقاتی «تعقیب کرونا»، نرخ مرگ و میر سیاه پوستان بر اثر کرونا ۲.۴ برابر بیشتر از سفیدپوستان در آمریکا است. براساس نتایج این تحقیقات سرخ پوستان و لاتین تبارها نیز در آمریکا ۱.۵ برابر بیشتر از سفید پوستان بر اثر کرونا جان خود را از دست می‌دهند.

به نوشته سی ان ان، سیاه پوستان آمریکا با آمار بسیار بالاتری نسبت به دیگر اقلیت‌ها از این بیماری جان خود را از دست می‌دهند؛ به این ترتیب که سیاه پوستان ۱۳ درصد جمعیت آمریکا را تشکیل می‌دهند، اما ۲۷ درصد جان باختگان کرونا را در بر می‌گیرند، در مقابل ۶۰ درصد جمعیت آمریکا سفیدپوست هستند، اما ۴۹ درصد قربانیان کووید-۱۹ از سفیدپوستان هستند(ایرنا، 15 آذر 99). «رویترز» در گزارش دیگری می نویسد:« تلفات ناشی از ابتلا به ویروس کرونا در بین سیاهپوستان و لاتین تبارهای آمریکایی زیر 21 سال به مراتب بیشتر از سایر گروه های جمعیتی و نژادی این کشور است(تسنیم، 26 شهریور99).

سیاهان و اقلیت‌ها در آمریکا که همواره با نابرابری‌های اجتماعی و تبعیض نژادی رو به رو بودند، در بحران کرونا بیش از سایر طبقات درگیر کرونا هستند و خدمات بهداشتی کمتری نیز دریافت می کنند و میزان مرگ و میرها نیز در میان آنها بالاست. کرونا در آمریکا مناطقی را که جمعیت سیاهان و اسپانیایی تبارها در آنجا زندگی می‌کنند نسبت به سایر مناطق بیشتر تحت تاثیر قرار داده است. دلیل اصلی این مسئله نیز به نوشته وب سایت آمریکایی « Fast Company » این است که شهروندان سیاه پوست و اقلیت‌ها در آمریکا اغلب به دلیل توان مالی کم و درآمد پایین در حاشیه شهرها زندگی می‌کنند و دسترسی در این مناطق به خدمات و مراقبت های بهداشتی در پایین ترین حد خود قرار دارد.

بر اساس گزارش این وب سایت در حالی که در ماه‌های نخست شیوع ویروس کرونا در آمریکا  این تفکر وجود داشت که شیوع کرونا در مناطق حاشیه ای  کمتر است، اما افزایش شمار ابتلا و مرگ و میر نشان داد مناطق حاشیه نشین شهرهای آمریکا  به کانون شیوع کرونا تبدیل شده اند. بر اساس این گزارش در میان ۲۵ منطقه‌ای که در آمریکا به کانون شیوع کرونا تبدیل شدند، ۱۸ مورد از آنها در مناطق حاشیه ای بودند(مشرق، 11 تیر 99)

همراه با حاشیه نشینی بی خانمانی نیز در آمریکا طی یک سال گذشته  تحت تاثیر کرونا شدیداً افزایش پیدا کرده است.«برنی سندرز» سناتور دموکرات ایالت ورمونت در همین زمین طی  پیامی در توئیتر نوشته است:«در حالی که 40 میلیون آمریکایی با بی‌خانمان شدن مواجه هستند، وال‌استریت (بازار بورس آمریکا)  از لحاظ سود در حال ثبت رکورد است.در حالی که 30 میلیون کارگر شغل‌های خود را از دست داده‌اند،‌ دارایی 12 میلیاردر دارایی‌شان رکورد 1 تریلیون دلاری را رد کرد. ما نیازی به ریاضت برای خانواده‌های کارگری نداریم. ما نیازمند ریاضت برای 1 درصد و شرکت‌های چند ملیتی هستیم»( فارس، 31 مرداد 95).

شبکه اجتماعی« ResearchGate» نیز درباره تاثیر کرونا بر بی خانمان های آمریکایی می نویسد:«  افراد بی خانمان در آمریکا  بسیار تاثیر پذیر و به شکل خطرناکی در معرض ویروس کرونا هستند؛ سلامتی جسمی و روانی این افراد سریعتر از دیگران دچار مشکل می‌شود.مرگ و میر ناشی از عوامل مختلف، در میان بی خانمان‌های زیر ۶۵ سال در آمریکا، ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از افرادی است که صاحب خانه هستند؛ همچنین کووید-۱۹ بر میزان مرگ این افراد تاثیر گذاشته است.

این افراد همچنین درآمد کافی نداشته و به امکانات بهداشتی دسترسی ندارندو از همین جهت بیش از سایرین در معرض ابتلا به بیماری کووید-۱۹ هستند.مطالعات نشان می‌دهد که شهرهای بزرگ آمریکا که جمعیت زیادی از افراد بی خانمان در آن ساکن هستند، درصورتی که مقام‎های آمریکا تدابیری مناسب اتخاذ نکنند، همچنان با مشکلات ناشی از شیوع ویروس کرونا روبرو خواهند بود»(مشرق، 7 شهریور 99).

شبکه خبری «سی بی‌اس» آمریکا نیز  در گزارشی با بیان اینکه همه گیری کرونا به بحران بی‌خانمان‌های نیویورک دامن زده می نویسد: « نرخ مرگ و میر حاصل از کووید-۱۹ در میان این افراد، ۷۸ درصد بیش از میانگین جان باختگان در میان سایر اقشار اعلام کرد. براساس گزارش‌های رسیده بیش از ۲۰ هزار بی‌خانمان بزرگسالان در نیویورک به ثبت رسیده که این میزان بیش از هر زمان دیگری در تاریخ آمریکا است(ایرنا، 22 آذر 99) .

شبکه آمریکایی سی ان ان در گزاش دیگری می نویسد: «درصورت نبود کمک دولت آمریکا، 40 میلیون نفر به علت کرونا بی خانمان می‌شوند و بزرگترین بحران مسکن در این کشور رقم می‌خورد.همانند بسیاری از مشکلات و بیماری‌های همه گیر در آمریکا، در این مسئله هم رنگین پوستان بیش از همه از این وضع متضرر می‌شوند و آسیب می‌بینند به طوری که 80 درصد این 40 میلیون نفر از سیاهپوستان و لاتین تبار‌های آمریکا خواهند بود»( CNN, Aug 7, 2020)

نتیجه گیری

بحران های ملی و  بین المللی از جمله بیماری های همه گیر ، اغلب نابرابری ها را برجسته کرده و به چشم میآورند، نابرابری هایی که  ممکن بود پیش از این  از دیده ها پنهان باشند و دیده نشوند . کرونا نیز به عنوان یک بیماری فراگیر و بحران بین المللی این موضوع را به خوبی ثابت کرد.

در ابتدا تصور می شد که کرونا ویروسی است که همه را به یک اندازه درگیر می کند اما خیلی زود مشخص کند که نابرابری در دسترسی مناسب به کار و خدمات بهداشتی مناسب تاثیر غیر قابل انکاری بر میزان مبتلایان و فوتی های ناشی از کرونا دارد و کسانی که به لحاظ موقعیت اجتماعی و شغلی در طبقات پایین جوامع قرار دارند بیشتر در معرض کرونا قرار دارند.

در ایران به دلیل عدم وجود آمار دقیق به درستی نمی توان ارزیابی کرد که چه میزان از مبتلایان و فوتی های کرونا در میان میلیون ها حاشیه نشین بوده است و کرونا چه تاثیری بر تشدید حاشیه نشینی و گسترش فقر و شکاف طبقاتی در ایران داشته است اما تقریباً می توان این گزاره را بیان کرد که رابطه مستقیم بین این دو متغیّر در ایران و جهان امری است که اثبات آن امر چندان پیچیده ای نیست.

بر خلاف ایران در کشورهای توسعه یافته و صنعتی مثل آمریکا اخبار، گزارش ها و آمارهای ارائه شده در  مراکز خبری و پژوهشی این کشور به وضوح ثابت می کند که کرونا جامعه سیاهان و رنگین پوستان این کشور را که در حاشیه شهرها زندگی می کنند به شدت از خود متاثر کرده و میزان مبتلایان و فوتی های کرونا در بین اقلیت های قومی و نژادی این کشورها بسیار بالاست.

کرونا همچنین بر تعداد بی خانمان های آمریکا نیز اضافه کرده است به طوری که میلیون ها آمریکایی به دلیل ناتوانی در پرداخت اجاره بها در خطر از دست دادن خانه و کاشانه خود هستند. احتمالاً حاشیه نشین ها چه در ایران و چه در آمریکا جزو آخرین طبقاتی خواهند بود که واکسن کرونا در دسترس آنها قرار خواهد گرفت. لذا به درستی می توان گفت آسمان برای حاشیه نشین ها در همه جا یک رنگ است.