کرونا و بازارهای نفتی

نورنیوزـ گروه اقتصاد: بازار و اقتصادی که در کشورهای صنعتی، و به خصوص غربی، وجود دارد با تصور و درکی که ما از بازار و اقتصاد داریم، متفاوت است.

در واقع در این کشورها، بازار تا حد بسیار زیادی تابع عرضه و تقاضاست و دولتها همیشه سعی می کنند نقش عامل تعادلی را در این میان ایفا کنند؛ اگر تولید زیاد است، با برنامه های خود موجبات تقاضای زیاد را فراهم کنند و اگر تقاضا زیاد است امکان توسعه و افزایش تولید را ایجاد کنند، اما قرار نیست خود دولت به صورت مستقیم وارد بازار شود و نسبت به خرید یا فروش یا ذخیره سازی و مانند آن اقدام کند.

عناصر تعیین قیمت

بر همین اساس قیمت نفت در این کشورها به عنوان یک کالای مصرفی و بسیار متعارف تابع عرضه و تقاضاست و به عبارت دیگر تقاضا تاثیر بسیار جدی بر تعیین قیمت نفت دارد. به همین دلیل در تابستان که مسافرت در کشورهای غربی و به خصوص آمریکا با افزایش مواجه است و تقاضا برای بنزین زیاد می شود معمولا این تقاضای زیاد منجر به افزایش قیمت نفت می‌شود، در حالیکه در زمستان این تقاضا وجود ندارد.

لذا در زمستان با کاهش قمیت نفت، بیشتر به ذخیره سازی نفت پرداخته می شود. این نکته اولین و مهمترین عامل در تحلیل وضعیت بازارهای نفت در سطح بین الملل است.

عامل دیگر در تحلیل وضعیت قیمت نفت در دنیا، توجه به صنعت تولید نفت از منابع غیرمتعارف است. منابع غیر متعارف منابعی هستند که بر خلاف منابع نفت معمولی که در زیر لایه های زمین قرار دارند، معمولاً در سطح زمین یا عمق بسیار کم قرار گرفته اند، اما استخراج نفت از آنها مستلزم طی شدن فرآیندهایی زمانبر و هزینه بسیار زیاد است.

 این مساله امروز در ایالات متحده آمریکا و کانادا مورد توجه است و در زمان رئیس جمهور قبلی آمریکا و رئیس جمهور فعلی آن سرمایه گذاری کلانی جهت کاهش هزینه های استخراج نفت منابع غیرمتعارف و قابل رقابت ساختن آن با نفت متعارف صورت گرفته است. از حدود پنج سال پیش ایالات متحده آمریکا توانست فرایند استخراج نفت از منابع غیر متعارف را به لحاظ اقتصادی به صرفه و قابل رقابت با نفت منابع متعارف نماید و در حال حاضر قیمت تمام شده هر بشکه نفت از منابع غیرمتعارف میان 35 تا 45 دلار است.

با در نظر گرفتن عامل دوم، متوجه می شویم که چرا دولتهای غربی مصرف کننده نفت، علیرغم آنکه به دنبال نفت ارزان قیمت هستند تا با فراهم آوردن رفاه بیشتر برای شهروندان خود، محبوبیتشان را افزایش دهند، اما نمی توانند قیمت نفت را از میزان مشخصی پایین تر بیاورند و آن میزان معین، همان حداقلی است که تولید نفت از منابع غیرمتعارف را اقتصادی کرده و تولید آن را امکان پذیر می کند، که در حال حاضر حدود 50 دلار است.  

کرونا و بازارهای نفت

با توجه به اینکه بازارهای کشورهای اقتصاد آزاد بر پایه عرضه و تقاضا شکل گرفته است، باید دید که در زمان شیوع ویروس کرونا چه تغییراتی در این معادله ایجاد شده است.

از یک سو بحث عرضه مطرح است. باید به این نکته توجه داشت که عرضه نفت از سوی دو دسته از کشورها انجام می شود. یک دسته کشورهای غیرصنعتی نفت خیز مانند کشورهای حوزه خلیج فارس، که عمده درآمدشان از محل تولید و صادرات نفت خام تامین می شود. این کشورها نفت دارند اما نیازی به آن ندارند، بلکه ترجیح می‌دهند که از ما به ازاء آن استفاده کنند و در مقابل فروش نفت، ارز خارجی معتبر به دست آورند.

هرچند بازارهای نفتی همیشه دچار نوسان بوده و فراز و نشیب بسیاری را تجربه کرده است، اما برآیند بازارهای نفتی همواره در مجموع مثبت بوده و این کشورها به نوعی اطمینان دارند که برای دورانی طولانی مدت می‌توانند همچنان به صادرات نفت خود تکیه کنند. این مساله باعث وابستگی شدید اقتصاد این کشورها به درآمدهای نفتی شده است، لذا این کشورها مجبورند در هر شرایطی، تولید و صادرات نفت خود را ادامه دهند، در غیر این صورت دچار آسیب های شدید اقتصادی خواهند شد.

دسته دوم از کشورهای عرضه کننده نفت کشورهای صنعتی هستند که برای تأمین نیازهای صنعتی و مصرفی خود نیازمند دسترسی به نفت خام اند. این کشورها که خود هم تولید کننده و هم مصرف کننده هستند، سرمایه گذاری بسیار زیادی جهت کشف و تولید نفت انجام داده اند تا بتوانند در تأمین این ماده حیاتی و استراتژیک مستقل باشند و با توجه به اینکه معمولاً اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد دارند، بار این سرمایه گذاری را بر دوش بخش خصوصی گذاشته اند. توقف فعالیتهای نفتی در این کشورها به معنی آسیب بسیار جدی به سرمایه گذاریهای فراوان انجام شده و به تبع آن ورشکستگی های گسترده و ایجاد امواج بیکاری است.

با توجه به این توضیحات می‌توان به این نتیجه رسید که هرچند شیوع بحران‌هایی مانند کرونا می‌تواند تا میزانی بر تولید و عرضه نفت تاثیرگذار باشد، اما این عوامل نمی توانند تولید و عرضه نفت را متوقف کنند زیرا اقتصاد کشورهای غیرصنعتی تولیدکننده نفت و سرمایه گذاری فراوان انجام شده در کشورهای صعنتی تولید کننده نفت، اجازه توقف تولید مخصوصاً برای یک دوره به نسبت طولانی را نمی دهد.

اما در سوی دیگر معادله، مبحث تقاضا یا مصرف نهفته است. مصرف نفت را می توانیم در دو قسمت عمده خلاصه کنیم. اول سوخت مصرفی خودروها و هواپیماها، و دوم نفت مصرفی صنایع و کارخانه جات که به عنوان ماده اولیه یا منبع انرژی مورد استفاده قرار می گیرد. امروزه با فراگیر شدن بحران کرونا در غرب هر دو عامل به میزان بسیار زیادی تحت تأثیر قرار گرفته اند.

از یک سو با اعمال سیاستهای قرنطینه از سوی دولتها و الزام ماندن به خانه، خیابانها از خودروها خالی شده و اکتفا به سفرهای ضروری، مصرف بنزین را به شدت کاهش داده است. از سوی دیگر لزوم جلوگیری از تجمعات منجر به کاهش فعالیت کارخانه جات گردیده و عدم خروج مردم از منزل بسیاری از تولیدات کارخانه ای را بدون مشتری گذاشته است.

این وضعیت به معنای کاهش بسیار زیاد تقاضای نفت در بازارهای کشورهای غربی است که دو پیامد را در پی خواهد داشت.

اولین پیامد، اقدام به ذخیره سازی نفت است. به دلیل اینکه اولاً نفت مشتری ندارد و ثانیاً قیمت آن کاهش پیدا کرده است. نکته ای که در اینجا وجود دارد آن است که ذخیره سازی نفت برای حجم مشخصی ممکن است. با این توضیح که مخازن طبیعی یا ساخته شده ای که امکان ذخیره نفت را دارند، اعم از ذخایر استراتژیک، و ذخایر عملیاتی و ذخایر تجاری، متناسب با روند طبیعی بازارهای جهانی و ظرفیتهای موجود تدارک دیده شده اند و ظرفیت آنها محدود و مشخص است. لذا تا اندازه ای امکان ذخیره نفت در این ذخایر وجود دارد، اما پس از آن تمامی ذخایر پر می شود، وضعیتی که اکنون تقریباً واقع شده است.

پیامد دوم، کاهش قیمت نفت است. با توجه به توضیحاتی که قبلاً گفته شد، تولید نفت از سوی تولیدکنندگان به گونه ای است که امکان توقف تولید برای مدت زیاد و به میزان فراوان امکانپذیر نیست. در نتیجه عرضه نفت در بازار هرچند امکان کم و زیاد شدن دارد، اما امکان توقف ندارد.

بر همین اساس زمانی که مصرف و تقاضای متداول بازار به شکل غیرقابل پیش بینی از بین برود، عرضه نفت در بازار بدون مشتری منجر به کاهش شدید قیمتها خواهد شد. البته باید توجه داشت که این کاهش قیمت یک مسأله طبیعی است، اما اقتصاد کشورهای صنعتی ایجاب می کند با استفاده از روشهای مصنوعی، مانع از کاهش قیمت نفت به میزانی شوند که فعالیتهای اکتشاف و استخراج نفت در این کشورها را از حالت تجاری خارج می کند.

لذا دولتهای غربی، به ویژه دولت ایالات متحده آمریکا که سرمایه گذاری زیادی را به سوی استخراج نفت از منابع متعارف و غیرمتعارف نفتی هدایت کرده است، اکنون باید با تمام توان و بکارگیری و بسیج تمام وسایل و امکاناتی که در دست دارد، کف قیمت نفت را به میزانی بالاتر از قیمت تمام شده نفت استخراجی در این کشور نگه دارد که ایجاب می کند قیمت نفت در بازه 30 تا 40 دلار باقی بماند.

چشم انداز آینده قیمت نفت

با چشم اندازی که در خصوص استمرار شیوع ویروس کرونا در طول یکی دو سال آینده وجود دارد، تا زمانیکه درمان قطعی آن کشف شود، می توان انتظار داشت که شرایط فاصله گذاری اجتماعی، و ممنوعیت اجتماعات و ترددهای غیرضرور همچنان ادامه پیدا کند.

این وضعیت، هرچند در قسمت صنعت و فعالیت کارخانه جات از شدت کمتری برخوردار خواهد بود، اما در خصوص مسافرتها و سفرهای شخصی و خانوادگی ملموس تر است. البته از سوی دیگر باید اذعان کرد که منع استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی و توصیه مراکز بهداشتی به استفاده از وسایل نقلیه شخصی خود می تواند تا اندازه ای مصرف سوخت را افزایش دهد. با این حال به نظر می رسد در مجموع افت مصرف بنزین و سایر محصولات نفتی که با آغاز بحران شیوع کرونا اتفاق افتاد، با شدت کمتر ادامه پیدا خواهد کرد.

 البته کاهش مصرف در بلند مدت تعدیل تولید و کاهش عرضه را نیز در پی خواهد داشت، اما این فرایند زمان بر است، ضمن آنکه بازارهای جهانی نفت به میزان زیادی تحت تأثیر تصمیم گیرهای سیاسی و غیراقتصادی است. با این حال کاهش رشد اقتصادی کشورها، مخصوصاً کشورهای صنعتی، کاهش ترددها و مسافرتها، استمرار هرچند ناقص شیوع کرونا و وابستگی کشورهای تولید کنند نفت به درآمدهای ناشی از فروش نفت، عواملی است که قیمت نفت را برای دو سال آینده در بازه 25 تا 40 دلاری نگه خواهد داشت.  

*دکترای حقوق و متخصص قراردادهای نفتی