آیا سالمندی جمعیت کشور جدی است؟

نورنیوزـ گروه جامعه: پیامدهای کاهش جمعیت در ابعاد وسیعی از جامعه (اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ) بالاخص در روابط بین نسلی تأثیرگذار است به صورتی که لازم است دولت‌ها با سیاستگذاری صحیح زیر ساخت های حمایت از افراد سالمند را در اولویت های امور خود قرار دهند .

در حال حاضر کشور ایران نیز مرحله انتقال ساختار سنی جمعیت از جوانی به سالخوردگی را تجربه می‌کند. فزونی سرعت رشد جمعیت سالمند در ایران در مقایسه با رشد جمعیت کل کشور و پیش بینی افزایش تعداد و سهم سالخوردگان (جمعیت 60 سال و بالاتر) در سال‌های آتی لزوم برنامه‌ریزی آینده‌نگر برای کنترل مسایل مربوط به این گروه از جمعیت را  بیشتر مورد تاکید قرار می‌دهد.

بنابراین، مهم‌تر از هر زمان دیگری لازم است که دولت‌ها، سیاست‌های ابتکاری و خدمات عمومی در خصوص مسکن، استخدام، مراقبت‌های بهداشتی، زیرساخت‌ها و حمایت‌های اجتماعی را به طور خاص برای افراد سالمند، طراحی کنند. امروزه پدیده افزایش جمعیت سالمندان به یکی از چالش‌های جدی نظام‌های سلامت جهت تامین خدمات سلامت مورد نیاز این افراد تبدیل شده است.

با توجه به آهنگ پرشتاب کاهش باروری در ایران پیش بینی می‌شود حرکت به سمت سالخوردگی جمعیت تسریع شود و با استناد به روندهای مشاهده شده باروری و مرگ و میر و نگاهی به محتمل‌ترین مسیرهای تغییر آنها در آینده برآورد می شود تا سال 1340 ایران به پیر ترین کشور در منطقه تبدیل شود.

دکتر سید محمد سید میرزایی در مصاحبه اختصاصی با پایگاه خبری ـ تحلیلی نور نیوز در این مورد گفت: در بررسی‌های این موضوع  اول باید حدود و ثغور جغرافیایی در منطقه مشخص و بر اساس آن اظهار نظر شود چیزی که اکنون در منطقه مهم است جمعیت کشورهای همجوار ایران بخصوص آنهایی که با ایران مرز مشترک دارند است، زیرا افزایش و کاهش جمعیت در آنجا تاثیری بی‌چون و چرا در صحت و سقم این آمار  دارد. کشورهایی که با ایران مرز مشترک دارند از شمال غرب، ترکیه، عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس، افغانستان، پاکستان، و ترکمنستان هستند. به این ترتیب این بررسی کار گسترده‌ای است.

ما با کنار هم قرار دادن سه کشور به بررسی جمعیت آتی ایران می پردازیم کشور ترکیه از این جهت که از لحاظ وضعیت جمعیتی تقریبا مشابه ایران است قابل تعمق است زیرا از  سال۲۰۱۹ تاکنون جمعیت این کشور  حدود ۸۳ میلیون نفر است که همین تعداد جمعیت در ایران نیز وجود دارد. از طرفی نرخ رشد سالانه کشور ترکیه چیزی در حدود 25/1 درصد و نرخ رشد سالانه ایران در همین سال‌ها نیز همین مقدار بوده است. در نتیجه تا اینجا مشترکات قابل توجهی بین این دو کشور وجود دارد .

وی افزود: در بین کشورهای همسایه دیگر، نرخ رشد جمعیت عراق در مقایسه با ایران حائز اهمیت است با توجه به اینکه آمار قابل قبول جمعیتی از این کشور در دست نیست فقط به حجم کل جمعیت آن در همین زمان که حدودا کمی بیشتر از 40 میلیون نفر با نرخ رشد سالانه 2/4 درصد است اکتفا می کنیم. این رقم بسیار بالایی است که نشان دهنده پویایی خاص جمعیت عراق است. افغانستان با جمعیت بالغ بر 38 میلیون نفر با نرخ رشد سالانه 2 دهم درصد و پاکستان هم با جمعیتی بالغ بر 200 میلیون نفر با نرخ رشد 1/8 درصد قرار دارند. در ارتباط ایران، پاکستان با حجم بزرگ جمعیتی و همینطور افزایش جمعیت آینده کشور عراق مسایل سنگینی را خواهد داشت .

میرزایی با تاکید بر اینکه در پیش بینی‌ها باید بسیار احتیاط کرد افزود: ما معمولا در بررسی جمعیتی طول زمان پیش بینی را خیلی بلند در نظر نمی گیریم به عنوان مثال 10، 15 و 20 سال و در مواردی هم 30 سال، زیرا برای نقطه نظرهای تعیین استراتژی‌های میان مدت و بلند مدت، اگرچه سازمان ملل این امور را انجام می‌دهد اما از نظر اطمینان نتایج به دست آمده کمی باید احتیاط کنیم.

در چهار چوب پیشگویی، نه پیش بینی تا افق 1430 که برابر با 2050 میلادی است ایران با دو سناریو باروری افزایشی و باروری کاهشی، جمعیتی معادل کمی بیش از 112 میلیون نفر را تجربه خواهد کرد اگر این تعداد را با باروری پایین در نظر بگیریم جمعیت کمی بیشتر از 95 میلیون خواهد بود نباید جنبه احتمالی این ارقام را نادیده گرفت. به موازات و همزمان با این افزایش جمعیت روند عمومی جمعیت سالمند هم سیر صعودی خواهد داشت. اگر این بعد را در نظر بگیریم کشورهای آسیا از جمله مناطق جغرافیایی هستند که شاهد جمعیت سالمند خواهند شد.

این جمعیت شناس ادامه داد: اگر جمعیت سالمند را 65 سال به بالا در نظر بگیریم ایران جمعیتی معادل کمی بیش از 112 میلیون نفر را تجربه خواهد کرد.

اگر این تعداد را با باروری پایین در نظر بگیریم جمعیت کمی بیشتر از 95 میلیون خواهد بود به موازات و همزمان با این افزایش جمعیت روندعمومی جمعیت سالمند هم سیر صعودی خواهد داشت. اگر این بعد را در نظر بگیریم کشورهای آسیا از جمله مناطق جغرافیایی هستند که شاهد جمعیت سالمند خواهند شد.

دکتر میرزایی گفت: اگر جمعیت سالمند را 65 سال به بالا در نظر بگیریم در حال حاضر 12/5 درصد مجموع کشورهای آسیایی جمعیت ۶۵ سال به بالا را تشکیل می دهند که در سال 2050 این رقم به 27 درصد خواهد رسید. درصورتیکه که جمعیت حاضر اروپا  25 درصد سالمند دارد فقط 35 درصد رشد خواهد کرد. مهمترین عواملی که در فرایند جمعیت تاثیرگذار است کاهش باروری به دلایل مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ناشی از کاهش نرخ ازدواج است و کاهش نرخ ازدواج هم محصول شرایط اقتصادی موجود است که تاثیر بی‌چون و چرا در افزایش حجم جمعیت سالمند (65 سال به بالا) دارد و در کنار این موارد افزایش امید زندگی در دامنه گروه‌های سنی هم عامل مهمی در افزایش سالمندی است.

حجم جمعیت 65 سال به بالا در سال 2020در کشورهای آسیای غربی که ایران نیز در آن قرار دارد از 29 میلیون و چهارصد هزار نفر به 95 میلیون و 800 هزار نفر در سال 2050 می رسد یعنی افزایشی معادل 226 درصد را خواهد داشت.

 این آمار و ارقام گرچه جنبه احتمالی دارد اما نگران کننده است و جنبه هشدار دهنده دارد که در آینده با چه مسائلی روبرو خواهیم بود. بطور یقین امید به زندگی عموما با شیبی نزدیک به هم در این مناطق جغرافیایی رو به افزایش خواهد بود ولی نکته مهم در این فرایند، کاهش تفاوت امید به زندگی در زن و مرد است که از4/4 درصد در سال2020 به 2/3 دهم درصد در سال 2050 می رسد که این نشان دهنده بهبود وضعیت سلامت دو جنس مرد و زن است.

این استاد دانشگاه بیان کرد: سهم جمعیت 65 سال به بالای ایران به موجب اسناد معتبر جهانی که ما در اختیار داریم در سال 2020 تقریبا 5/6 درصد از کل جمعیت است که این رقم در مورد کشور ترکیه در همین سال 8/8 درصد کل جمعیت  است. در حال حاضرجمعیت کشور ترکیه از ایران سالمندتر است. طی محاسبات انجام شده در سال 1430 سهم جمعیت 65 سال به بالا ایران به مرز 20درصد کل جمعیت خواهد رسید. با در نظر گرفتن این ارقام می‌توان گفت ایران یکی از کشورهای دارای جمعیت سالمند است. اینکه با قاطعیت بگوییم ایران در سال 1430 پیرترین جمعیت منطقه را خواهد داشت، کمی نیازمند احتیاط و وسواس علمی است. در این میان یکی از کشورهای قابل توجه که در حاشیه می‌توان به آن اشاره کرد، هند با جمعیتی بیش از یک میلیارد نفر است که در سال 2020 سهم جمعیت بالای 65 سال آن 6/4 درصد کل جمعیت است در سال 1430 این عدد فقط به 5/13 درصد کل جمعیتش خواهد رسید یعنی هند و عراق به دلیل زاد و ولد بالا هنوز شاخصه جوانی جمعیت را حفظ خواهند کرد.

میرزایی در پایان گفت: در تحولات و پویایی جمعیتی بخصوص در مورد توجه جمعیت سالمند آن چیزی که حساسیت را در ما تحریک می کند توجه نسبت جمعیت سالمند با جمعیت فعال است زیرا در هر جامعه‌ای امرار معیشت جمعیت سالمند مستند به میزان فعالیت جمعیت فعال و در سن کار است. جمعیت فعال باید تولید ثروت و تولید اقتصادی انجام دهند تا معیشت خود و سالمندان را تامین کنند. وقتی سربار اقتصادی را محاسبه می‌کنیم باید جمعیت شاغل را در نظر بگیریم. این مساله با توجه به جمعیت سالمند و سیاست تشویقی زاد و ولد قابل توجه و اهمیت است، زیرا جمعیت زیر 15 سال خود به نوعی سرباری اقتصادی را افزایش می‌دهند با نرخ سرباری در سال 2050  متوجه می شویم که سرباری یا تکفل اقتصادی جوان (زیر 15 سال) و نرخ سرباری سالمندی در قیاس با جمعیت فعال (نه شاغل)  با 44/7 درصد جمعیت سربار خواهیم داشت با این مقدمه باید گفت تحولات و پویایی و تغییرات ساختاری جمعیت از ابعاد اقتصادی در شرایط کنونی که بازسازی اقتصاد فعلی حداقل دو دهه زمان بر است رخ خواهد داد.