نورنیوز-گروه اجتماعی: ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶، در جایگاه هشتاد و یکم از میان ۱۳۹ اقتصاد جهان قرار گرفته است؛ جایگاهی که به‌تنهایی نمی‌تواند تصویر کاملی از وضعیت نوآوری کشور ارائه دهد. بررسی مؤلفه‌های این شاخص نشان می‌دهد مهم‌ترین ویژگی عملکرد ایران، فاصله چشمگیر میان منابع و زیرساخت‌های ورودی نوآوری و دستاوردهای حاصل از آن است. ایران در ورودی‌های نوآوری رتبه ۱۰۴ و در خروجی‌های نوآوری رتبه ۵۸ را به دست آورده است؛ اختلافی که پرسش اصلی درباره کیفیت تبدیل ظرفیت‌های موجود به محصولات، دانش و دستاوردهای نوآورانه را برجسته می‌کند.
فاصله معنادار ورودی و خروجی
رتبه ۱۰۴ ورودی‌های نوآوری نشان می‌دهد محیط فراهم‌کننده منابع، امکانات و شرایط لازم برای نوآوری با محدودیت‌هایی روبه‌روست. در مقابل، رتبه ۵۸ خروجی‌ها حاکی از آن است که دستاوردهای حاصل از این ظرفیت‌ها، در مقایسه با جایگاه ورودی‌ها، عملکرد بهتری دارند. به بیان دیگر، ایران با وجود محدودیت نسبی در برخی نهاده‌های نوآوری، توانسته است بخشی از ظرفیت علمی و فناورانه خود را به نتایج قابل‌اندازه‌گیری تبدیل کند.
با این حال، این فاصله را نباید به معنای حل مشکلات ساختاری دانست. عملکرد بهتر خروجی‌ها می‌تواند نشان‌دهنده بهره‌گیری مؤثر از برخی توانمندی‌ها باشد، اما ارتقای پایدار جایگاه کشور مستلزم بهبود هم‌زمان منابع، زیرساخت‌ها، نهادها و سازوکارهای تجاری‌سازی است.
نقاط قوت و ضعف در مؤلفه‌ها
بررسی رتبه‌های بخشی، تصویری جزئی‌تر از موقعیت ایران ارائه می‌کند. کشور در سرمایه انسانی و پژوهش رتبه ۵۶، در خروجی‌های دانش و فناوری رتبه ۵۴ و در خروجی‌های خلاقانه رتبه ۶۲ را کسب کرده است. این جایگاه‌ها نشان می‌دهند ظرفیت‌های انسانی، فعالیت‌های پژوهشی و تولید دستاوردهای علمی و فناورانه از جمله حوزه‌های برخوردار از عملکرد نسبی بهتر در ساختار نوآوری ایران هستند.
در مقابل، رتبه ایران در زیرساخت ۹۱، در پیچیدگی بازار ۶۸، در پیچیدگی کسب‌وکار ۱۱۱ و در نهادها ۱۳۶ است. این ارقام از ناهمگونی جدی میان بخش‌های مختلف نظام نوآوری حکایت دارند. به‌ویژه رتبه ۱۳۶ در نهادها، یکی از ضعیف‌ترین جایگاه‌های ثبت‌شده ایران در مؤلفه‌های معرفی‌شده است؛ موضوعی که ضرورت توجه به کیفیت محیط نهادی و قواعد پشتیبان نوآوری را برجسته می‌کند.
رتبه ۱۱۱ در پیچیدگی کسب‌وکار نیز نشان می‌دهد پیوند میان دانش، فعالیت اقتصادی، شرکت‌ها و فرایندهای نوآورانه با چالش مواجه است. رتبه ۶۸ در پیچیدگی بازار و رتبه ۹۱ در زیرساخت، دو حوزه دیگر برای بررسی موانع توسعه نوآوری به شمار می‌روند.
جایگاه منطقه‌ای و ظرفیت‌های علمی
در ارزیابی منطقه‌ای، ایران در میان اقتصادهای آسیای مرکزی و جنوبی از ظرفیت علمی قابل‌توجهی برخوردار است؛ بااین‌حال، برخورداری از نیروی انسانی و توان پژوهشی به‌تنهایی برای تبدیل‌شدن به قطب نوآوری کافی نیست. در اطلاعات منتشرشده، به سرمایه انسانی ایران به‌عنوان یکی از نقاط قوت کشور اشاره شده و هم‌زمان، فاصله میان ظرفیت‌های علمی و شرایط لازم برای بهره‌برداری اقتصادی از آن‌ها مورد توجه قرار گرفته است.
تهران نیز در میان صد خوشه برتر نوآوری جهان قرار دارد؛ اما رتبه ایران در مؤلفه نهادها همچنان ۱۳۶ است. این هم‌زمانی نشان می‌دهد وجود مراکز علمی، دانشگاهی و خوشه‌های نوآوری الزاماً به معنای برخورداری از محیط نهادی مطلوب در سراسر کشور نیست. افزون بر این، خروجی‌های خلاقانه ایران در رتبه ۶۲ قرار گرفته‌اند؛ جایگاهی که اهمیت تقویت ارتباط میان ایده‌پردازی، تولید دانش و عرضه دستاوردهای خلاقانه را یادآور می‌شود.
مسیر تبدیل ظرفیت به دستاورد پایدار
برای بهره‌گیری بیشتر از توان علمی و فناورانه، چهار محور سیاستی قابل‌توجه است. نخست، یکپارچه‌سازی سیاست‌ها و پیوندزدن سیاست‌های نوآوری و مالکیت فکری با راهبرد توسعه اقتصادی کشور؛ دوم، تقویت همکاری دولت، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های بزرگ برای شکل‌گیری زنجیره مؤثر نوآوری؛ سوم، تعیین اهداف روشن و سنجش‌پذیر برای ارتقای جایگاه کشور؛ و چهارم، بهبود تجاری‌سازی دستاوردها و پیوند نظام نوآوری با بازار.
در این چارچوب، سازمان جهانی مالکیت فکری نیز به‌عنوان مرجع تدوین شاخص جهانی نوآوری، بستری برای مقایسه عملکرد کشورها فراهم می‌کند. بهره‌گیری سیاستی از این ارزیابی‌ها زمانی مؤثر خواهد بود که رتبه‌ها به برنامه‌های اجرایی، اصلاحات نهادی و شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری تبدیل شوند.
