نورنیوز-گروه اجتماعی: پاییز ۱۴۰۵ برای ایران با یک سیگنال متفاوت از سوی نقشه‌های هواشناسی آغاز می‌شود؛ بارش‌هایی که بر اساس آخرین پیش‌بینی‌های فصلی در مجموع گرایش به فراتر رفتن از نرمال دارند، اما قرار نیست این افزایش بارش به شکل یکسان در سراسر کشور توزیع شود. در نقشه‌های فعلی، غرب و جنوب‌غرب، دامنه‌های زاگرس و بخش‌هایی از البرز در کانون اصلی بارشهای بیش از نرمال قرار گرفته‌اند و شمال‌غرب و نوار شمالی نیز از شرایط بارشی مساعدتری برخوردار خواهند بود.
رئیس سازمان هواشناسی نیز با اشاره به آخرین خروجی مدل‌های پیش‌بینی فصلی اعلام کرده است که بارش پاییزی کشور فراتر از نرمال پیش‌بینی می‌شود و تمرکز اصلی بارش‌ها در بخش‌هایی از غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس و البرز خواهد بود. به گفته سحر تاجبخش، این سیگنال تا اوایل زمستان نیز تا حدودی دیده می‌شود، اما با نزدیک شدن به زمستان از شدت آن کاسته می‌شود.
غرب و زاگرس؛ مهم‌ترین کانون بارش
در میان مناطق مختلف کشور، زاگرس اهمیت ویژه‌ای دارد. نه فقط به دلیل اینکه در نقشه‌های فصلی یکی از کانون‌های اصلی بارش بیشتر دیده می‌شود، بلکه به این دلیل که بخش مهمی از مخازن و حوضه‌های آبریز کشور در این منطقه قرار دارند.
رئیس مؤسسه تحقیقات آب نیز بر اساس چند مدل پیش‌بینی فصلی اعلام کرده است که در بازه اکتبر تا پایان دسامبر، یعنی تقریباً از مهر تا پایان آذر، در غرب کشور و به‌ویژه حوزه زاگرس، حدود ۷۰ میلی‌متر بارش بیشتر از نرمال پیش‌بینی شده است. البته این رقم یک برآورد مدل فصلی است و با انتشار داده‌های جدید می‌تواند تغییر کند.
اهمیت این پیش‌بینی زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بسیاری از سدهای مهم کشور در حوضه زاگرس قرار دارند. بنابراین اگر این سیگنال بارشی در ماه‌های آینده تثبیت شود، می‌تواند از منظر تغذیه حوضه‌های آبریز اهمیت بیشتری نسبت به یک بارش پراکنده در مناطق کم‌اثر بر منابع آب داشته باشد.
شمال‌غرب و شمال؛ شروع زودتر بارشهای پاییزی
نقشه‌های میان‌مدت نیز نشان می‌دهند نخستین موج‌های پاییزی از شمال‌غرب وارد کشور می‌شوند و سپس به سمت دامنه‌های مرکزی البرز و شمال‌شرق گسترش پیدا می‌کنند. بر اساس بررسی نقشه‌های بلندمدت اروپا، از نیمه مهر احتمال تقویت و گسترش سامانه‌های بارشی و حرکت آنها به سمت غرب و جنوب‌غرب افزایش می‌یابد.
این روند با چشم‌انداز فصلی گسترده‌تر نیز همخوانی دارد. یک ارزیابی مبتنی بر خروجی ECMWF نشان می‌دهد با عبور از شرایط خشک‌تر اواخر تابستان، الگوی بارش پاییزه به تدریج در شرق مدیترانه، آناتولی، شمال عراق، کمربند زاگرس و بخش‌هایی از غرب و شمال ایران تقویت می‌شود. با این حال، این نوع پیش‌بینی برای تشخیص زمان و شدت یک بارش یا سیلاب مشخص طراحی نشده است.
بارش بیشتر؛ اما نه برای همه ایران
نکته کلیدی در خواندن نقشه‌های پاییزی همین‌جاست. «پاییز پربارش» نباید به معنای بارش بالاتر از نرمال در تمام نقاط ایران تفسیر شود.
ایران از نظر اقلیمی یکی از متنوع‌ترین الگوهای بارشی را دارد و میانگین کشوری می‌تواند تفاوت‌های بسیار شدید میان استان‌ها و حتی حوضه‌های آبریز را پنهان کند. بر اساس مطالعه‌ای که داده‌های ۱۳۹ ایستگاه سینوپتیک کشور را در دوره مرجع ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ بررسی کرده، میانگین بارش پاییز در این ایستگاه‌ها حدود ۴۱.۵ میلی‌متر بوده است؛ در حالی که انحراف معیار آن ۱۱۱.۴ میلی‌متر گزارش شده که نشان‌دهنده پراکندگی بسیار زیاد بارش در سطح کشور است.
بنابراین سیگنال مثبت بارشی در غرب، جنوب‌غرب، زاگرس، شمال‌غرب و بخش‌هایی از البرز را نمی‌توان بدون قید و شرط به مرکز، شرق و جنوب‌شرق کشور تعمیم داد.
یک پاییز گرم‌تر؟
همزمان با افزایش سیگنال بارشی، موضوع دیگری نیز در نقشه‌ها دیده می‌شود: افزایش دما. بر اساس اظهارات مسئولان حوزه هواشناسی و تحقیقات آب، بسیاری از مدل‌های فصلی برای پاییز امسال افزایش دما را نیز در بخش‌هایی از کشور نشان می‌دهند.
این موضوع از منظر منابع آب اهمیت دارد؛ زیرا بارش بیشتر لزوماً به معنای ذخیره بیشتر آب نیست. نوع بارش، شدت و مدت آن، روان‌آب، تبخیر، رطوبت خاک و وضعیت حوضه پیش از بارش همگی تعیین می‌کنند چه مقدار از آبی که از آسمان می‌بارد، در نهایت به منابع قابل استفاده تبدیل شود.
باران می‌آید؛ بحران آب می‌ماند؟
همین‌جا باید میان «بارش بالاتر از نرمال» و «جبران کسری آب» تفاوت گذاشت. حتی اگر پاییز ۱۴۰۵ در برخی مناطق پربارش‌تر از میانگین باشد، این اتفاق به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای پایان بحران آب کشور باشد.
برای منابع آب، آنچه اهمیت دارد فقط مجموع بارش نیست؛ بلکه محل بارش، زمان وقوع آن، سهم بارش در ارتفاعات، میزان نفوذ آب در خاک، وضعیت سدها و آبخوان‌ها و تداوم بارش در ماه‌های بعد نیز تعیین‌کننده است.
از سوی دیگر، مدل‌های فصلی ماهیت احتمالی دارند و با ورود داده‌های جدید به‌روزرسانی می‌شوند. بنابراین فاصله میان یک نقشه فصلی و پیش‌بینی قطعی وضعیت یک استان یا یک سامانه بارشی را باید حفظ کرد.
با این حال، تصویر فعلی یک پیام روشن دارد: پاییز امسال دست‌کم در بخش‌هایی از ایران می‌تواند بارانی‌تر از میانگین اقلیمی باشد؛ اما نقشه بارش ایران یکدست نیست. غرب و جنوب‌غرب، زاگرس، شمال‌غرب و بخش‌هایی از البرز در کانون توجه قرار دارند و نوار شمالی نیز از ظرفیت بارشی مناسبی برخوردار است. برای سایر مناطق، تصویر محتاطانه‌تر و وابسته‌تر به تغییرات سامانه‌های جوی است.
به این ترتیب، سؤال اصلی پاییز امسال فقط این نیست که «چقدر باران می‌بارد؟»؛ سؤال مهم‌تر این است که این باران کجا می‌بارد و چه مقدار از آن می‌تواند به آب قابل ذخیره و قابل استفاده تبدیل شود؟