نورنیوز-گروه اجتماعی: در حالی که با آغاز فصل پاییز، تقاضا برای واکسن آنفلوآنزا افزایش یافته، تأخیر در تأمین و توزیع واکسن در شبکه رسمی، بازار این واکسن را با دو قیمت متفاوت مواجه کرده است؛ واکسنی که در داروخانه با قیمت ۱.۷۸ میلیون تومان عرضه میشود، در بازار سیاه تا ۱۵ میلیون تومان قیمتگذاری شده است. فاصلهای چندبرابری که فقط مسئله گرانی یک دارو نیست؛ بلکه پرسشهایی درباره نحوه تأمین، توزیع، نظارت بر بازار و دسترسی عادلانه مردم به واکسن ایجاد کرده است.
ماجرا از آنجا پیچیدهتر میشود که سازمان غذا و دارو همزمان درباره خرید واکسن از منابع غیررسمی هشدار داده و نسبت به اصالت، شرایط نگهداری و رعایت زنجیره سرد برخی واکسنهای خارج از شبکه ابراز نگرانی کرده است. در چنین شرایطی، شهروندی که به دنبال واکسن است، با سه مسئله همزمان روبهرو میشود: آیا واکسن پیدا میشود؟ قیمت واقعی آن چقدر است؟ و آیا محصولی که خارج از شبکه رسمی عرضه میشود، از نظر اصالت و شرایط نگهداری قابل اعتماد است؟
از کمبود تا شکلگیری بازار چندقیمتی
مشکل تأمین واکسن آنفلوآنزا امسال پیش از ورود نخستین محمولهها به شبکه رسمی آغاز شد. مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو در شهریورماه، تأخیر در تولید شرکتهای تأمینکننده، افزایش قیمت واکسن، دشواریهای انتقال پول و حملونقل بینالمللی را از عوامل مؤثر بر تأخیر واردات عنوان کرد. همزمان، تولید داخلی واکسن آنفلوآنزا نیز در سال جاری با ادعای عدم استقبال بازار، متوقف شد؛ موضوعی که وابستگی بازار به واردات را افزایش داد.
در مقطعی از شهریور، سازمان غذا و دارو اعلام کرد واکسن مورد تأیید هنوز به شکل گسترده وارد داروخانهها نشده است. همین فاصله میان تقاضای فصلی و عرضه رسمی، زمینه را برای فعالیت عرضهکنندگان خارج از شبکه یا همان بازار سیاه فراهم کرد و گزارشهایی از فروش واکسن با قیمتهای چند میلیون تومانی منتشر شد.
در چهارم مهرماه، سخنگوی انجمن داروسازان ایران از ورود حدود ۷۰۰ هزار دوز واکسن و اختصاص بخشی از آن به داروخانهها خبر داد. در همان زمان، درباره عرضه واکسنهایی با قیمتهایی تا ۱۵ میلیون تومان در بازار غیررسمی هشدار داده شد. این رقم البته قیمت رسمی یا میانگین بازار نیست، بلکه سقف قیمتی گزارششده برای عرضه خارج از شبکه است.
در مقابل، قیمت رسمی واکسن نیز در فاصله کوتاهی تغییر کرد. قیمت اولیه حدود ۲.۱۸۵ میلیون تومان اعلام شد، اما قیمت مصرفکننده بعداً به حدود ۱.۷۸ میلیون تومان کاهش یافت. به این ترتیب، فاصله میان قیمت رسمی فعلی و سقف قیمت گزارششده در بازار غیررسمی به بیش از هشت برابر میرسد.
این شکاف قیمتی را نمیتوان صرفاً با تفاوت برند یا کشور سازنده توضیح داد. کمبود مقطعی، تقاضای فصلی، اضطراب ناشی از دسترسی دشوار و فعالیت واسطهها میتوانند در شکلگیری چنین اختلافی نقش داشته باشند؛ هرچند برای تعیین سهم دقیق هر عامل، دادههای معاملات بازار غیررسمی در دسترس نیست.
واکسن ارزانتر شد، اما مسئله دسترسی باقی است
با آغاز توزیع رسمی، وضعیت بازار نسبت به روزهای نخست تغییر کرده است. طبق اعلام سازمان غذا و دارو، مجموعاً حدود ۲.۸ میلیون دوز برای فصل جاری تأمین شده و محمولهها قرار است بهتدریج وارد شبکه شوند. بخشی از نخستین محموله نیز به شبکه بهداشت و بخشی به داروخانهها اختصاص یافته است.
با این حال، «تأمین واکسن» با «دسترسی آسان مردم به واکسن» یکسان نیست. تجربه روزهای نخست عرضه نشان داد که حتی پس از ورود واکسن به کشور، نحوه توزیع، تعداد داروخانههای عرضهکننده، الزام نسخه و ثبت اطلاعات در سامانههای مربوط و سرعت توزیع محمولهها میتواند بر دسترسی مردم اثر بگذارد.
از سوی دیگر، کاهش قیمت رسمی نیز بهتنهایی به معنای پایان بازار غیررسمی نیست. تا زمانی که عرضه رسمی به اندازهای نرسد که تقاضای واقعی را پوشش دهد، بازار خارج از شبکه میتواند از اختلاف میان عرضه و تقاضا استفاده کند. به همین دلیل، نقطه تعیینکننده در روزهای آینده نه فقط اعلام تعداد واکسنهای واردشده، بلکه میزان دسترسی واقعی مردم به آن در داروخانههاست.
بنابراین مسئله فقط این نیست که مردم واکسن را گرانتر میخرند؛ مسئله این است که ممکن است در ازای پرداخت چند برابر قیمت رسمی، همچنان نتوانند از کیفیت و شرایط نگهداری محصول اطمینان پیدا کنند.
سؤال بزرگتر؛ چرا بازار واکسن دوباره به کمبود رسید؟
بازار واکسن آنفلوآنزا امسال یک مسئله قدیمیتر را دوباره برجسته کرده است: آسیبپذیری زنجیره تأمین دارو در برابر تأخیر واردات و وابستگی به چند تأمینکننده.
وقتی تولید داخلی متوقف میشود و همزمان واردات نیز با تأخیر مواجه میشود، کوچکترین اختلال میتواند به فاصله میان عرضه و تقاضا منجر شود. در محصولی مانند واکسن آنفلوآنزا که تقاضای آن ماهیت فصلی دارد، این فاصله اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا ارزش محصول برای مصرفکننده به زمان دسترسی نیز وابسته است. در چنین شرایطی، بازار غیررسمی لزوماً از جایی آغاز نمیشود که یک شبکه بزرگ قاچاق شکل گرفته باشد. گاهی کافی است عرضه رسمی محدود و تقاضا فوری باشد.
آنچه اکنون روشن است، وجود یک شکاف جدی میان قیمت رسمی و قیمتهای گزارششده در بازار غیررسمی و همچنین هشدار جدی درباره خرید واکسن از منابع نامعتبر است. اگر محمولههای بعدی طبق برنامه وارد و بهصورت گسترده در شبکه رسمی توزیع شوند، میتوان انتظار داشت فشار کمبود بر بازار کاهش پیدا کند. اما اگر مشکل اصلی توزیع و دسترسی باقی بماند، کاهش قیمت رسمی بهتنهایی الزاماً به معنای حذف بازار سیاه نخواهد بود.
پرونده واکسن آنفلوآنزا فراتر از قیمت یک آمپول است؛ این ماجرا آزمونی برای زنجیره تأمین دارو، شفافیت قیمتگذاری، نظارت بر بازار و توان نظام توزیع در رساندن یک کالای سلامتمحور به دست مردم در زمان مناسب است.
