نورنونیوز-گروه فرهنگی: موسیقی دفاع مقدس جریانی است که با آغاز جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹ شکل گرفت و تا پایان جنگ سال ۱۳۶۷ به بلوغ رسید. این موسیقی با توجه به یک ضرورت برای بسیج نیروها، حفظ روحیه ملی و تبیین ایدئولوژی مقاومت بود. برخلاف موسیقیهای حماسی کلاسیک که پیشتر در تاریخ ایران وجود داشت، موسیقی دفاع مقدس ماهیتی مردمی و شفاهی داشت که به سرعت در بطن جامعه منتشر میشد.
این موسیقی دارای مؤلفههای متمایز فنی و محتوایی بود؛ با توجه به شرایط جنگی، دسترسی به استودیوهای پیشرفته و ارکسترهای بزرگ محدود بود. این محدودیت باعث شد موسیقی دفاع مقدس به سمت فرمهای ساده، تکصدایی (مونوفونیک) و استفاده از سازهای محدود (معمولاً ارگ، طبل، سنج و گاهی سازهای زهی) متمایل شود.
بخش بزرگی از این موسیقی برگرفته از سنتهای عزاداری و سوگواریهای مذهبی به ویژه فرهنگ عاشورایی بود؛ ریتمهای مارشگونه که با حال و هوای مداحی ترکیب شده بودند، حماسه غمبار یا حماسه قدسی را خلق کردند.
در موسیقی دفاع مقدس، کلام و شعر بر موسیقی پیشی داشت. مفاهیم والایی همچون شهادت، ایثار، وطندوستی، انتظار و ظلمستیزی در اشعار برجسته بودند. سرودها به گونهای تنظیم میشدند که همخوانی (کُرال) آنها توسط گروههای بزرگ مردمی یا رزمندگان به راحتی امکانپذیر باشد.
موسیقی دفاع مقدس فراتر از هنر، کارکردهای کلیدی داشت؛ این قطعات ابزاری برای تقویت روحیه رزمندگان در عملیاتها و حفظ اتحاد در پشت جبهه بود. بسیاری از قطعات، گزارشهای منظوم از رویدادها، عملیات و رشادتها بودند که تاریخ شفاهی جنگ را به زبانی موزون ثبت میکردند. همچنین موسیقی دفاع مقدس به خانوادههای شهدا و بازماندگان کمک میکرد تا فقدان عزیزانشان را در قالب مفهوم متعالی شهادت بازتعریف کرده و تابآوری روانی جامعه را افزایش دهند.
شکلگیری و تداوم این جریان در طول هشت سال دفاع مقدس و پس از آن حاصل همکاری شاعران، آهنگسازان و مداحان بود. مراکز هنری و فرهنگی از جمله صدا و سیما و دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نقش مهمی در تولید و توزیع این آثار داشتند. برخی از آثار این دوره همچون «خجسته باد این پیروزی» یا قطعات مرتبط با عملیات بزرگ هنوز هم در حافظه جمعی ایرانیان به عنوان هویت صوتی آن دوران باقی ماندهاند. در این گزارش به مناسبت هفته دفاع مقدس، بعضی از آثار ماندگار در این حوزه را مرور میکنیم.
«کاروان شهید» با آهنگسازی محمدرضا لطفی و شهرام ناظری
تصنیف «کاروان شهید» با آهنگسازی زندهیاد محمدرضا لطفی، خوانندگی شهرام ناظری و همراهی گروه «شیدا» از نخستین آثاری است که در حوزه دفاع مقدس منتشر شده است. این تصنیف که سال ۱۳۵۹ در اوایل جنگ ایران و عراق ساخته شد، فضایی حماسی دارد و به عنوان بهترین تصنیف جنگ توصیف شده است. برای شنیدن تصنیف اینجا مراجعه کنید.
برای ساخت «کاروان شهید» چنین روایت شد است که در اولین روزهای جنگ، یکی از بستگان و دوستان نزدیک شهرام ناظری؛ سروان جواد محمودی فرمانده پاسگاه پلیسراه خرمشهر دهم مهرماه ۱۳۵۹ در محل خدمتش در پاسگاه پلیسراه خرمشهر به شهادت رسید، پیکر او برای مراسم تشییع به کرمانشاه منتقل شد و ناظری برای شرکت در مراسم ترحیم در اولین فرصت خود را به کرمانشاه میرساند. دیدن تشییع پیکر شهید محمودی و حضور مردم ناخودآگاه ملودی در ذهن او شکل میگیرد.
ناظری پس از بازگشت به تهران، ایده اولیه تصنیف را با زندهیاد محمدرضا لطفی در میان گذاشت و او شروع به ساخت ملودی بر روی این شعر کرد و مقدمهای را در آواز شوشتری مینویسد، همزمان ناظری و لطفی با محمد ذکایی متخلص به هومن، شاعر تماس میگیرند و موسیقی را در اختیار او میگذارند و ذکایی باقی تصنیف را میسراید.
محمد ذکایی شاعر تصنیف «کاروان شهید» درباره شکلگیری این اثر گفته است: آقای لطفی با من صحبت کرد و نوار آهنگی را در اختیارم قرار داد تا روی ملودی آن ترانهای بگویم. بارهای بار آن نوار را گوش دادم و با خود زمزمه کردم تا به قول معروف شعر خودش بیاید. روزی از روزها که از میدان هفت تیر میگذشتم، جماعت بسیاری را دیدم که شهیدان وطن را که در جنگ کشته شده بودند، تشییع میکردند. احساس عجیبی به من دست داد و همانجا این شعر بر زبانم جاری شد؛ «میگذرد کاروان / روی گل ارغوان / قافله سالار آن / سرو شهید جوان.» آن را روی تکه کاغذی نوشتم که همان سرآغاز ترانه «کاروان شهید» شد. چند روزی طول کشید تا شعر را تمام کردم. پس از مرور و اصلاحات نهایی آقای لطفی این شعر و آهنگ را خودشان برای تصویب به اداره رادیو بردند که تصویب هم شد.
این اثر با صدای شهرام ناظری و همراهی اعضای گروه «شیدا» ضبط میشود و همراه با قطعات دیگر در آلبوم «چاووش هشت» منتشر شد. بیست هشت سال بعد از ساخت این تصنیف در ۲۵ آذر ۱۳۸۷ در بیستمین جشنواره موسیقی فجر، یک بار دیگر قطعاتی از این آلبوم و تصنیف «کاروان شهید» با صدای علیرضا شاهمحمدی و همراهی گروه بانوان «شیدا» به سرپرستی محمدرضا لطفی در تالار بزرگ وزارت کشور اجرا و بازخوانی شد.
این آهنگساز فقید بعد از حادثه «هویزه» قطعه «برخیز که دشمن به دیار آمده امروز ای شیردلان وقت شکار آمده امروز» را بر روی غزلی از مشفق کاشانی با صدای شهرام ناظری و پس از پیروزی رزمندگان در خوزستان تصنیف «ظفر» در چهارگاه را با صدای شهرام ناظری ساخت. همچنین قطعات «سرمست» و «دیده بگشا ای برادر» که در آلبوم «چاووش چهار» منتشر شدهاند نیز از دیگر ساختههای لطفی با صدای ناظری هستند که با الهام از فضای جنگ ساخته شدهاند.
همچنین «کاروان شهید» با صدای زندهیاد محمدرضا شجریان بازخوانی و اجرا شده است. این قطعه در کنار آثاری مانند «ژاله خون شد»، «سپیده» و «رزم مشترک» از بهترین تصنیفهای دوران دفاع مقدس هستند.
«کجایید ای شهیدان خدایی» اثر از خانواده کامکار
«کجایید ای شهیدان خدایی» با شعری از مولانا سال ۱۳۵۸ تولید شد و توسط ارکستر سمفونیک تهران به رهبری حشمت سنجری و با صدای بیژن کامکار در استودیو «بل» ضبط شد. این اثر سال ۱۳۶۰ نیز با صدای شهرام ناظری اجرا و ضبط شد. برای شنیدن قطعه با صدای بیژن کامکار اینجا مراجعه کنید.
هوشنگ کامکار درباره ساخت این قطعه که یکی از آثار ماندگار او محسوب میشود، گفته است: این اثر اوایل انقلاب اسلامی و با توجه به آن فضا ساخته شد. شعری از مولانا را برای این کار انتخاب کردم که اتفاق ویژهای هم بود. این کار را برای دل خودم و به خرج خودم ساختم. آن موقع تازه ازدواج کرده بودم و این کار را با هزینه هدیههای ازدواجم با ارکستر سمفونیک به رهبری حشمت سنجری در استودیو بِل ضبط کردم.
اوراتوریوی ۱۵ دقیقهای «کجایید ای شهیدان خدایی» در دستگاه ماهور ساخته شده است. این اثر اگرچه قبل از جنگ ساخته شد اما پخش بسیار زیاد آن از صداوسیما و همخوانی حال و هوای آن با روزهای جنگ آن را به اثری مطرح تبدیل کرد که البته استفاده مولانا از واژه شهید نیز در این محبوبیت بیتاثیر نبود.
این اثر اجراهای مختلفی داشته است. سال ۱۳۹۳ ارکستر موسیقی تهران به رهبری نادر مشایخی این اثر را با خوانندگی عبدالحسین مختاباد اجرا کرد. سال ۱۳۹۶ گروه کُر ارکستر سمفونیک تهران به رهبری شهرداد روحانی در اجرایی مشترک این قطعه را با ارکستر جوانان جهان به رهبری دامیانا جورانا، در کلیسای «سانتا ماریا اراچلی» در شهر رم ایتالیا اجرا کرد.
هوشنگ کامکار چهار دهه بعد از ساخت «کجایید ای شهیدان خدایی»، در روزهای جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران قطعه «ای یاران کجایید؟» را در ادامه این اثر ساخت. قطعه «کجایید ای شهیدان خدایی»، تنها اثر هوشنگ کامکار درباره جنگ نیست. کامکار پوئمسمفونی «حلبچه» و «خرمشهر» را هم در کارنامه خود دارد که سال ۱۳۹۰ در قالب آلبوم موسیقی منتشر شد.
کامکار در یادداشتی درباره این اثر نوشت: «به عنوان یک موسیقیدان ایرانی در قبال فجایعی مانند جنگ در خرمشهر و بمباران حلبچه که به جرأت میتوان آنها را وقایع جهانی نامید، احساس مسئولیت و سعی کردم آنچه در توان موسیقایی دارم برای زنده نگهداشتن خاطره آنها در دل نه تنها ایرانیان بلکه جهانیان بهصورت پوئم سمفونی بسازم.
داستان اشغال خرمشهر و شجاعت دلیرمردان جنوب برای دفاع از میهن، ناموس و آرمانهای خود بر کسی پوشیده نیست. مردانی که زندگی خود را در این راه فدا کردند تا سرزمینشان آزاد و دیگران در آسایش و امنیت به زندگی خود ادامه دهند. داستان دلیرمردانی که در کوچههای خرمشهر از بامی به بام دیگر مردانه جنگیدند و از وجب به وجب آن با دستان خالی و اندک سلاح دفاع کردند. فاجعه حلبچه نیز به راستی دردناکترین تراژدی در تاریخ انسان و واقعه دهشتناک جهانی به شمار میآید که دل هر انسان شرافتمندی را به درد میآورد که متأسفانه در ماندگاری و ثبت این نسل کشی چندان اقدام جدی از سوی هنرمندان داخل و خارج نشده است. نوشتن «افسانه خرمشهر و حلبچه» در این راستا و به منظور ثبت گوشهای از این فداکاریها و رنجها در اسفندماه ۱۳۸۹ به پایان رسید که شامل دو پوئم سمفونی خرمشهر و حلبچه است.»
«خجسته باد این پیروزی»؛ گرامیداشت آزادسازی خرمشهر
سرود «صبح پیروزی» مشهور به «خجسته باد این پیروزی» با شعری از زندهیاد حمید سبزواری، آهنگسازی زندهیاد احمدعلی راغب و خوانندگی محمد گلریز یکی دیگر از آثار ماندگار هشت سال دفاع مقدس است که به مناسبت آزادسازی خرمشهر (سوم خردادماه سال ۱۳۶۱) تولید شده است.
این قطعه در گوشه «روحالارواح» آواز بیات ترک ساخته شده و شاید همین موضوع بر وجه حماسی اثر افزوده است. تولید «خجسته باد این پیروزی» گویای این بود که میتوان با استفاده از دستگاههای موسیقی ایرانی آثار نو تولید و ارائه کرد. «صبح پیروزی» در آن مقطع توسط ارکستر صداوسیما اجرا شد و بارها از این رسانه پخش شد، پخش «خجسته باد این پیروزی» در آن دوران پیروزی، خاطرات خوشی را در ذهن ایرانیان ساخته است. این اثر علاوه بر قدمت و وجه خاطرهانگیزش اثری با کیفیت محسوب میشود و همچنان شنیدنی و قابل درک است.
محمد گلریز درباره چگونگی ساخت «خجسته باد این پیروزی» بیان کرده است: به یاد دارم که چند ماه قبل از عملیات بیتالمقدس که برای آزادی خرمشهر انجام شد، به ما اطلاع دادند که پیروزی بزرگی در راه داریم و باید سرودی حماسی برای این پیروزی بسازیم اما نمیدانستیم به چه منظور است.
وی افزود: ما تیمی چهار نفره شامل زندهیاد احمدعلی راغب، شادروان مجتبی میرزاده، خودم و مرحوم محمد سبزواری بودیم. ساخت اکثر سرودها را با این تیم انجام میدادیم که البته آقای فریدون شهبازیان نیز همیشه ناظر ضبط بود و تقریباً تهیهکننده سرودها میشد.
محمد گلریز، زندهیادان احمدعلی راغب و حمید سبزواری
گلریز بیان کرد: «خجسته باد این پیروزی» در گوشه «روح الارواح» از آواز «بیات ترک» ساخته شد. تنظیمکننده این اثر زندهیاد مجتبی میرزاده است که به راستی تنظیمش شاهکار است. این را من نمیگویم بلکه خیلی از اساتید و کسانی که این موسیقی را گوش دادهاند و اهل فن موسیقیاند میگویند.
زندهیاد حمید سبزواری نیز در کتاب «حال اهل درد» (مروری بر خاطرات و اشعار حمید سبزواری) درباره سرودن «خجسته باد این پیروزی» گفته است: بیشتر این سرودهای انقلابی که برای رزمندگان سرودم و مخصوصا سرود «خجسته باد این پیروزی» اگر مایه ناباوری نباشد مثل این بود که به من الهام شد. درباره خرمشهر خیلی کار کردهام. روزی که به خرمشهر رفته بودم، بچهها مرا سوار زورقهایشان کردند و به اروندرود بردند. در آنجا محلهایی بود که انسان واقعاً وحشت میکرد و بچهها با یک نترسی خاصی در آن محلها میگشتند.
وی افزود: شب، پیش بسیجیهای آبادان آمدیم، اینها از این طرف میزدند و دشمن از آن طرف و بچهها تا صبح در دعا و ندبه بودند. دستهای میآمد، دستهای دیگر تفنگها را میگرفت. من که این حالت بچهها را دیدم مطمئن شدم که یک پیروزی در پیش است.
این شاعر فقید بیان کرد: روزی در آن ناحیه به مسجدی رفتم که بچهها کارهای فرهنگی میکردند. یک توپ پارچه را باز کرده بودند و با قلم درشت شعاری نوشتند و با قلم ریزتر شعری نیز برای حضرت عباس نوشته بودند. دیدم یکی از این جوانها خیلی کم سن و سال است. رفتم دست دادم و به او گفتم که ماشاء الله کار خیلی جالبی کردی. او خاکساری و شکسته نفسی کرد. گفتم که خط بسیار زیبایی داری. بعد با همدیگر رفیق شدیم، من هر وقت به آنجا میرفتم او جیره ی خودش را میگرفت و باهم غذا میخوردیم. یادم است روزی روی حوض آب انباری نشسته بود، رفت و جیرهاش را گرفت و گفت که من به زودی شهید میشوم. گفتم که این حرفها را نزن. گفت که به خدا من خیلی زود شهید میشوم.
زندهیاد سبزواری افزود: باهم رفتیم به کوت شیخ، حالا یک جای دجله بود، پشت ستون ایستادم. بعد گفت که بعثیها ما الان که به این قسمت آمدیم، صدای پای ما را دارند، اگر سرمان را بیرون کنیم میزنند، حالا میخواهی ببینی چگونه است؟ یک قوطی کنسروی برداشت انداخت. موقع انداختن دیدم رگبارها شروع شد. ما پشت ستون ایستادیم. پس از اینکه خرمشهر آزاد شد این بهروز زنده بود. سرود این پیروزی را که من قبلاً سروده بودم، قبلا قرار گذاشته بودیم که در صدا و سیما در یک پیروزی بزرگ بخوانم. این را حاج آقا خامنهای هم تأیید فرموده بودند.
وی گفت: یادم است موقعی که ما را برای یک شب شعر به اصفهان دعوت کرده بودند با اینکه بارها به مسجد امام رفته بودم، بازخواستم سری به آنجا بزنم. در آنجا بودیم، دیدیم که از بالا داد میکشند «این پیروزی خجسته باد!» دیدیم خداوند خرمشهر را آزاد کرده است. آزاد شدن خرمشهر در باورها نمیگنجید. سرود در آن موقع کاملاً ضبط شده بود و برای یک پیروزی بزرگ خوانده شده بود. وقتی که انسان بخواهد بیغرضانه در مورد هدفی کار کند، خداوند او را ناموفق نمیگذارد، ما نظری نداشتیم و خداوند هم یاری کرد.
«کربلا کربلا» اکبر شریعت
اکبر شریعت رزمنده اهل داراب فارس که برادرش نیز در جنگ تحمیلی به شهادت رسیده، سال ۱۳۶۳ نوحهای با عنوان «کربلا کربلا» را اجرا کرد که با سایر نوحههای رایج آن سالها تفاوتهایی داشت، همان اجرا، او را در تاریخ موسیقی دفاع مقدس ماندگار کرد. شریعت ادعایی در مداحی و خوانندگی نداشت اما این اثر به صورت اتفاقی به صورت تصویری ضبط شد و همان اجرا نام او و اثرش را جاودانه ساخت.
فیلم این اجرا از طریق برنامه روایت فتح به روی آنتن تلویزیون رفت و با اقبال مردم مواجه شد. از جمله نقاط درخشان اثر این است که این قطعه فقط یک بار با اجرای شریعت خوانده و ضبط تصویری شده است و مانند اغلب آثار دیگر در استدیو ضبط نشده و اصلا قراری برای ضبط حرفهای آن هم نبوده است. وی با شور و هیجان خاص و ویژهاش اثر را اجرا کرده و ریتم خاص آن و شیوه اجرا چندان شباهتی با مداحیهای معمول هم ندارد و بیشتر شبیه یک اثر موسیقایی است که شور، هیجان و حس اقتدار را به مخاطب منتقل میکند.
در مراسم بزرگداشتی که اواخر سال ۱۳۹۲ برای اکبر شریعت در تهران برگزار شد، فیلمبرداری که این اجرا را ثبت کرده بود درباره آن روز گفت: سال ۶۳ ظهر عاشورا بود، در قرارگاه کربلا یک سنگر را زیرزمین ساخته بودند. مدخل آن را پیدا کردیم، ما از بیرون صدای آقای شریعت را شنیده بودیم، وقتی وارد شدیم نوبت سایر رزمندگان بود که بخوانند. ما در آنجا با خواهش و تمنا خواستیم که اجازه دهند یک بار دیگر آقای شریعت بخواند و با خواندن مجدد او ما موفق شدیم که این مداحی را ضبط کنیم.
همچنین اکبر شریعت در مراسم بزرگداشتش درباره آن روز تاریخی اظهار کرد: هفت محرم سال ۱۳۶۳ عصر بود که روی خاکریز نشسته بودم. با خودم فکر میکردم همه برادران دارند به شهادت میرسند پس من چکار کنم. در این فکر فرو رفتم که اینها همه به خاطر کربلا این کار را کردهاند و اینجا بود که با مطلع «کربلا کربلا» شروع کردم. این مداحی را وقتی ۳۵ سالم بود خواندم.
مداحیهای «ممد نبودی ببینی» (در گرامیداشت سیدمحمدعلی جهانآرا فرمانده سپاه خرمشهر) و «غریبانه» غلامعلی کویتیپور، «ای لشگر صاحب زمان»، «سوی دیار عاشقان» صادق آهنگران، اجرای بیش از هشتصد قطعه حماسی توسط اسفندیار قرهباغی که خود علاوه بر تسلط ستودنی برآواز کلاسیک یا اُپرا دانشآموخته رشته موسیقی نظامی بود، آلبوم «نینوا» با صدای حسام الدین سراج، قطعههای «جنگ جنگ تا پیروزی» با اجرای رشید وطن دوست و با همراهی ارکستر سمفونیک تهران با تنظیمی از حشمت اله سنجری، «سلاح را برگیریم» با اجرای محمدعلی قدمی در ساختار موسیقی سنتی، قطعه «خلبانان» با صدای جمشید نجفی و آهنگسازی فیروز برنجیان از دیگر آثار ماندگار در حوزه موسیقی دفاع مقدس هستند.
هفته دفاع مقدس هر ساله از ۳۱ شهریور (برابر با ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶) آغاز شده و تا ۶ مهرماه ادامه دارد. این هفته یادآور رشادتها و ایثار ملت ایران در برابر تجاوز رژیم بعثی عراق است. ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، رژیم بعثی عراق با برنامهریزی قبلی و با هدف براندازی نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران، جنگ تمامعیاری را علیه کشور آغاز کرد. صدام حسین در مقابل دوربینهای تلویزیونی، قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر را پاره کرد و تجاوز نظامی را اعلام کرد. این روز به عنوان آغاز «هفته دفاع مقدس» نامگذاری شده تا یاد و خاطره هشت سال مقاومت، ایثار و شهادت رزمندگان گرامی داشته شود.
