نورنیوز-گروه اجتماعی: دکتر محمدمهدی زرشناس، عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با اشاره به اینکه سنجد با نام علمی Elaeagnus angustifolia L. از گیاهان شناختهشده در فرهنگ غذایی و طب سنتی ایران است، گفت: این گیاه در سالهای اخیر بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ چراکه مطالعات علمی، ترکیبات زیستفعال متنوعی را در بخشهای مختلف آن شناسایی کردهاند.
وی افزود: میوه سنجد که معمولاً در اواخر تابستان و پاییز برداشت میشود، دارای ترکیبات مختلفی از جمله ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی، اسیدهای چرب، قندها و سایر ترکیبات زیستفعال است و در بخشهای دیگر گیاه نیز ترکیباتی مانند ترپنها و فلاونوئیدها گزارش شده است.
دکتر زرشناس با بیان اینکه در مطالعات فارماکوگنوزی، شناخت دقیق هویت گیاه و بخش مورد استفاده از اهمیت ویژهای برخوردار است، اظهار کرد: ترکیبات شیمیایی بخشهای مختلف سنجد یکسان نیست؛ بنابراین هنگام صحبت درباره خواص این گیاه باید مشخص شود که کدام بخش گیاه و چه نوع فرآوردهای مورد مطالعه قرار گرفته است.
وی ادامه داد: این موضوع در بررسیهای علمی گیاهان دارویی اهمیت زیادی دارد، زیرا نتایج بهدستآمده از مطالعه میوه، پوست، هسته یا سایر بخشهای گیاه را نمیتوان بدون توجه به تفاوت ترکیبات شیمیایی، به تمام بخشهای گیاه تعمیم داد.
عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی را از محورهای مهم پژوهش درباره سنجد دانست و گفت: این ترکیبات به دلیل توانایی بالقوه در خنثیسازی گونههای فعال اکسیژن و تأثیرگذاری بر برخی مسیرهای سلولی، در مطالعات آزمایشگاهی مورد توجه قرار گرفتهاند.
دکتر زرشناس با اشاره به اینکه میزان و نوع این ترکیبات در همه نمونههای سنجد ثابت نیست، افزود: عواملی مانند شرایط اقلیمی، نوع کشت، مرحله رسیدگی گیاه و روش استخراج میتواند بر ترکیب شیمیایی عصاره تأثیرگذار باشد؛ از این رو، در بررسی و مقایسه فرآوردههای گیاهی باید این عوامل مورد توجه قرار گیرد.
وی درباره مطالعات انجامشده پیرامون فعالیتهای ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی سنجد توضیح داد: فعالیتهای زیستی عصارهها و ترکیبات مختلف این گیاه در برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی بررسی شده است و یافتهها نشان میدهد برخی ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی موجود در سنجد ممکن است در تعدیل مسیرهای مرتبط با التهاب و استرس اکسیداتیو نقش داشته باشند.
عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تأکید کرد: میان مشاهده یک فعالیت زیستی در شرایط آزمایشگاهی و اثبات اثربخشی یک فرآورده گیاهی در انسان، فاصله قابل توجهی وجود دارد؛ بنابراین نتایج این مطالعات باید متناسب با سطح شواهد موجود تفسیر شود و نمیتوان یافتههای آزمایشگاهی را بهعنوان اثبات اثر درمانی سنجد در بیماریها در نظر گرفت.
دکتر زرشناس با اشاره به اینکه در مطالعات فارماکوگنوزی تنها بخش خوراکی میوه مورد توجه قرار نمیگیرد، گفت: هسته سنجد نیز حاوی ترکیبات روغنی و اسیدهای چرب است و ترکیب روغن آن در مطالعات مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.
وی افزود: بررسی بخشهایی از گیاه که معمولاً کمتر مورد استفاده قرار میگیرند، میتواند زمینهای برای شناسایی ترکیبات جدید و بهرهگیری هدفمند از منابع گیاهی فراهم کند و نشان دهد که ظرفیت پژوهشی یک گیاه الزاماً به بخش خوراکی آن محدود نمیشود.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، یکی از چالشهای مهم در حوزه داروسازی گیاهی را تفاوت ترکیبات عصارههای گیاهی دانست و اظهار کرد: «عصاره سنجد» را نمیتوان بهعنوان مادهای با ترکیب ثابت و مشخص در نظر گرفت؛ زیرا نوع حلال، دما، زمان استخراج و حتی بخش مورد استفاده گیاه میتواند ترکیبات موجود در عصاره را تغییر دهد.
دکتر زرشناس ادامه داد: چنانچه قرار باشد از سنجد برای تولید یک فرآورده دارویی یا مکمل استفاده شود، تعیین دقیق هویت گیاه، کنترل کیفیت ماده اولیه، شناسایی ترکیبات شاخص و استانداردسازی عصاره از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وی افزود: این مرحله، نقطهای است که دانش فارماکوگنوزی با فناوری دارویی پیوند میخورد و میتواند به تولید فرآوردههایی با کیفیت و ترکیب قابل ارزیابی کمک کند.
دکتر زرشناس با اشاره به سابقه طولانی استفاده از سنجد در طب سنتی ایران گفت: تجربه مصرف سنتی میتواند زمینه ارزشمندی برای طرح پرسشهای پژوهشی باشد، اما سابقه مصرف سنتی بهتنهایی برای اثبات اثربخشی یک فرآورده کافی نیست.
وی افزود: پژوهشهای علمی باید مشخص کنند کدام ترکیبات مسئول فعالیت زیستی هستند، چه میزان از آنها در فرآورده وجود دارد، چگونه در بدن جذب و متابولیزه میشوند و آیا آثار مشاهدهشده در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی در مطالعات بالینی نیز قابل تکرار است.
عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در پایان با اشاره به پیوند سنجد با فرهنگ و منابع گیاهی ایران، آن را دارای ظرفیت مناسب برای انجام پژوهشهای دانشگاهی دانست و گفت: مطالعه علمی منابع گیاهی بومی کشور میتواند در مسیر شناخت ترکیبات مؤثر، توسعه فرآوردههای گیاهی استاندارد و بهرهگیری هدفمند از ظرفیتهای موجود در حوزه گیاهان دارویی مورد توجه قرار گیرد.