نورنیوز- گروه اجتماعی: آب برای بسیاری از روستاهای کهگیلویه و بویراحمد مسالهای است که فاصله میان «داشتن منابع آبی» و «دسترسی پایدار به آب» را آشکار میکند. این استان به دلیل موقعیت جغرافیایی و میزان بارندگی، از مناطق برخوردار از منابع آبی کشور به شمار میرود، اما بخشی از روستاهای آن همچنان برای تأمین آب شرب با مشکل مواجهاند.
بر اساس آمار اعلامشده از سوی مسئولان استان، از میان یک هزار و ۴۶۳ روستای دارای سکنه در کهگیلویه و بویراحمد، در مقطعی ۶۲۲ روستا در فهرست مناطق دارای تنش آبی قرار داشتهاند. در سالهای اخیر وضعیت ۳۶۹ روستا بهبود یافته، اما هنوز ۱۷۶ روستا از این فهرست خارج نشدهاند.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد میگوید برای پایاندادن به این وضعیت، یک برنامه زمانبندی مشخص تدوین شده است: ۱۰۰ روستا در سال ۱۴۰۶ و ۷۶ روستای باقیمانده در نیمه نخست سال ۱۴۰۷ باید از تنش آبی خارج شوند.
به این ترتیب، نیمه نخست سال ۱۴۰۷ برای مدیریت آب استان به یک نقطه تعیینکننده تبدیل شده است؛ زمانی که قرار است، دستکم بر اساس برنامه اعلامشده، دیگر روستایی در کهگیلویه و بویراحمد در وضعیت تنش آبی قرار نداشته باشد.
اعتباری که باید به پروژه تبدیل شود
برای اجرای این برنامه، ۴۰۵ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان اعتبار برای رفع تنش آبی مناطق روستایی و عشایری استان اختصاص یافته است. از مجموع اعتبارات ملی ۹ هزار میلیارد تومانی برای مقابله با تنش آبی در کشور، سهم شرکت آب و فاضلاب کهگیلویه و بویراحمد ۳۶۷ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان و سهم حوزه آب عشایر ۳۸ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان اعلام شده است.
استاندار میگوید این رقم بیش از چهار برابر سهم جمعیتی استان است و همین موضوع، به گفته او، مسئولیت دستگاههای اجرایی را برای استفاده سریع و مؤثر از منابع افزایش میدهد.
اما مساله فقط میزان اعتبار نیست. تجربه پروژههای زیرساختی نشان میدهد فاصله میان تخصیص اعتبار و تبدیل آن به یک طرح اجرایی میتواند تعیینکننده باشد. برای روستایی که آب آن از یک چشمه یا خط انتقال تأمین میشود، چند ماه تأخیر در اجرای پروژه میتواند به معنای ادامه وابستگی به منابع ناپایدار یا استفاده از روشهای موقت باشد.
رحمانی بر همین اساس خواستار تسریع در اجرای طرحهای آبرسانی شده و تأکید کرده است پروژهها باید با هماهنگی دستگاههای اجرایی و تیمهای فنی، بدون تأخیر در شورای برنامهریزی و توسعه استان مطرح و تعیین تکلیف شوند تا فصل کاری از دست نرود.
این تأکید اهمیت زمان را در پروژههای آبرسانی نشان میدهد؛ زیرا اجرای بخشی از عملیات عمرانی در مناطق روستایی به شرایط جغرافیایی و فصل کاری وابسته است و تأخیر میتواند روند اجرای طرح را طولانیتر کند.
از چشمه های خشک شده تا ۱۵۹ کیلومتر خط انتقال
بخشی از مشکل آب روستاها، نه فقط کمبود منبع، بلکه نیاز به بازسازی و توسعه زیرساختهاست. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب کهگیلویه و بویراحمد میگوید برای تأمین پایدار آب روستاهای استان، بازسازی ۵۲ دهنه چشمه و اجرای ۱۵۹ کیلومتر خط انتقال آب از نیازهای مهم استان است.
این ارقام نشان میدهد مساله تنش آبی را نمیتوان صرفاً با افزایش منابع یا حفر چاههای جدید حل کرد. انتقال آب از منابع موجود، بازسازی تأسیسات، کاهش هدررفت و ایجاد شبکهای پایدار برای رساندن آب به مصرفکننده، بخش دیگری از این معادله است.
بر اساس گزارش شرکت آب و فاضلاب استان، در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ بیش از ۲۴۴ روستا از تنش آبی خارج شدند و در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز ۱۲۵ روستا از این وضعیت خارج شدهاند. در مجموع، ۳۶۹ روستا از ۶۲۲ روستای دارای تنش آبی از این وضعیت خارج شدهاند.
این آمار، از یک سو نشاندهنده پیشرفت در رفع تنش آبی و از سوی دیگر یادآور بزرگی مساله باقیمانده است؛ چرا که هنوز ۱۷۶ روستا نیازمند اقدامات زیرساختی و اجرایی هستند.
بویراحمد؛ جایی که بعضی چشمهها خشک شدهاند
در شهرستان بویراحمد، وضعیت دستکم ۹ روستا به عنوان تنش آبی شدید توصیف شده است. فرماندار بویراحمد گفته است برخی چشمههای این روستاها به طور کامل خشک شدهاند و بر همین اساس، تأمین منابع پایدار آب و تسریع در اجرای پروژههای آبرسانی باید در اولویت قرار گیرد.
خشکشدن یک چشمه برای یک روستا تنها به معنای از دست رفتن یک منبع آب نیست. در مناطقی که شبکه تأمین آب به یک یا چند منبع محدود وابسته است، از دست رفتن هر منبع میتواند کل سازوکار تأمین آب را تحت فشار قرار دهد.
از این منظر، وضعیت این ۹ روستا نمونهای از چالش بزرگتری است که استان با آن مواجه است: چگونه میتوان در شرایط تغییرپذیری منابع آب، شبکهای ایجاد کرد که به یک منبع شکننده وابسته نباشد؟
بارندگی بیشتر؛ آیا مشکل آب حل شده است؟
در نگاه نخست، آمار بارندگی استان میتواند تصویری امیدوارکننده ارائه کند. مدیرعامل شرکت آب منطقهای کهگیلویه و بویراحمد گفته است میانگین بارندگی استان در سال آبی گذشته به ۶۸۵ میلیمتر رسیده که نسبت به سال قبل ۱۰۱ درصد افزایش داشته است.
اما افزایش بارندگی لزوماً به معنای حلشدن مشکل آب نیست. بارش باید به منابع قابل استفاده تبدیل شود، در مخازن ذخیره شود، به شکل پایدار در دسترس قرار گیرد و در نهایت با زیرساخت مناسب به مصرفکننده برسد. به همین دلیل، حتی استانی با بارندگی قابل توجه میتواند در بخشی از مناطق خود با تنش آب شرب مواجه باشد.
ذخیره سد کوثر نیز طبق اعلام شرکت آب منطقهای ۴۲۹ میلیون مترمکعب گزارش شده است.
در کنار این منابع، موضوع نحوه مصرف و برداشت نیز اهمیت پیدا میکند؛ بهخصوص در بخش کشاورزی که سهم قابل توجهی از مصرف آب را به خود اختصاص میدهد.
برنج؛ رونق اقتصادی یا فشار بیشتر بر آب؟
یکی از مهمترین بخشهای بحث آب در کهگیلویه و بویراحمد، افزایش سطح زیرکشت برنج است. مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان اعلام کرده است که امسال حدود ۱۰ هزار هکتار برنج در استان کشت شده، در حالی که این میزان در سال گذشته کمتر از چهار هزار هکتار بوده است.
او ارزش تولید برنج استان در سال جاری را بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است. این ارقام، از یک سو اهمیت اقتصادی کشاورزی و نقش آن در درآمد و معیشت بهرهبرداران را نشان میدهد و از سوی دیگر، پرسش مهمی درباره پایداری مصرف آب ایجاد میکند.
افزایش تولید کشاورزی زمانی یک دستاورد پایدار خواهد بود که منابعی که این تولید بر آنها متکی است نیز توان ادامه حیات داشته باشند.
استاندار نیز بر مدیریت بهینه منابع آب در سه حوزه آشامیدنی، کشاورزی و صنعت تأکید کرده است؛ سه حوزهای که در صورت نبود یک نظام دقیق تخصیص و نظارت، میتوانند بر سر منابع محدود آب با یکدیگر رقابت کنند.
هشدار درباره چاههای غیرمجاز
یکی از نگرانیهای اصلی مسئولان استان، وضعیت منابع آب زیرزمینی است. استاندار کهگیلویه و بویراحمد هشدار داده است که اگرچه استان در حال حاضر مانند برخی استانها با بیلان منفی شدید منابع آب زیرزمینی مواجه نیست، اما تجربه استان فارس و فرونشست زمین در نتیجه برداشتهای بیرویه باید به عنوان یک هشدار جدی مورد توجه قرار گیرد.
این هشدار در واقع به مسالهای فراتر از تنش آبی امروز مربوط میشود: منابع زیرزمینی اگر بیش از ظرفیت طبیعی خود برداشت شوند، ممکن است در کوتاهمدت مشکل کمبود آب را کاهش دهند، اما در بلندمدت هزینههای سنگینتری ایجاد کنند.
در همین راستا، شرکت آب منطقهای استان از مسدود و پرشدن ۲۲ حلقه چاه غیرمجاز در سال جاری خبر داده است.
استاندار همچنین خواستار همکاری شرکتهای آب و برق برای تعیین تکلیف پروانه چاههای کشاورزی و نصب کنتورهای هوشمند شده است؛ اقدامی که هدف آن، نظاممندکردن نظارت بر میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی است.
آب، برق و کشاورزی؛ یک مساله مشترک
مدیریت آب در استان فقط به تأمین آب شرب روستاها محدود نمیشود. طبق اعلام شرکت آب منطقهای، دو واحد نیروگاه سد چمشیر نیز وارد مدار شدهاند و ۱۱۰ مگاوات به ظرفیت تولید برق استان افزودهاند.
همزمان، مسئولان از افزایش تولید در بخش کشاورزی و جذب ۲ هزار و ۲۵۰ میلیارد تومان اعتبار در حوزه آب طی سال گذشته خبر دادهاند. این مجموعه آمارها نشان میدهد آب در کهگیلویه و بویراحمد فقط یک موضوع خدماتی نیست؛ بلکه با کشاورزی، انرژی، اشتغال، صنعت و حتی آینده سکونت در مناطق روستایی ارتباط مستقیم دارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای همچنین اعلام کرده است که در دولت جدید ۶۰۰ مجوز در حوزه آب صادر شده و استان ۱۶ کارخانه آب معدنی دارد که مجموع تولید سالانه آنها به یک میلیون واحد میرسد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای سیاستگذاران فقط این نیست که «چقدر آب در اختیار داریم؟» بلکه این است که «این آب چگونه و با چه اولویتی مصرف میشود؟»
پایان تنش آبی؛ وعدهای که آزمون آن در روستاهاست
کهگیلویه و بویراحمد اکنون با یک دوگانگی روبهرو است: استانی با منابع و ظرفیتهای قابل توجه آبی که همزمان شماری از روستاهای آن برای تأمین آب پایدار با مشکل مواجهاند. از یک طرف، افزایش بارندگی، ذخیره سد کوثر، اعتبارات جدید، اجرای طرحهای آبرسانی و خروج صدها روستا از تنش آبی، تصویری امیدوارکننده ارائه میکند.
از طرف دیگر، خشکشدن برخی چشمهها، نیاز به ۱۵۹ کیلومتر خط انتقال، ضرورت بازسازی ۵۲ دهنه چشمه، افزایش قابل توجه سطح زیرکشت برنج و هشدار درباره برداشت از منابع زیرزمینی نشان میدهد که مساله آب هنوز تمام نشده است.
برنامه اعلامشده برای خروج ۱۰۰ روستا از تنش آبی در سال ۱۴۰۶ و ۷۶ روستای باقیمانده در نیمه نخست سال ۱۴۰۷، اکنون یک جدول زمانی مشخص پیش روی دستگاههای اجرایی گذاشته است. موفقیت این برنامه در نهایت نه با میزان اعتبار اعلامشده، بلکه با یک معیار سادهتر سنجیده خواهد شد: آیا آب پایدار به خانههای روستاهایی خواهد رسید که امروز هنوز با تنش آبی زندگی میکنند؟
نیمه نخست سال ۱۴۰۷ قرار است پاسخ این پرسش را روشن کند؛ پاسخی که بیش از هر چیز باید در شیر آب خانههای همان ۱۷۶ روستا شنیده و دیده شود.