نورنیوز-گروه اقتصادی: بانک مرکزی در تازهترین اقدام برای ساماندهی و شفافسازی ابزارهای پرداخت، برنامه جایگزینی چکهای رمزدار با چکهای تضمین شده را وارد مرحله اجرایی جدیدی کرده است؛ به طوری که از ابتدای روز هفتم مهرماه ۱۴۰۵، صدور چک رمزدار ممنوع خواهد بود و از ابتدای دی ماه نیز تبادل این چکها به طور کامل متوقف میشود.
در مقابل، چکهای تضمین شده که قرار است جایگزین چکهای رمزدار شوند، از هفتم مهرماه باید به صورت آنی پرداخت شوند و بانکها نمیتوانند پرداخت وجه آنها را به انجام فرآیند تسویه بین بانکی منوط کنند.
بانک مرکزی این تصمیم را در قالب بخشنامه مورخ اول شهریورماه ۱۴۰۵ به شبکه بانکی ابلاغ کرده است. بر اساس این بخشنامه، بانکها از تاریخ هفتم مهرماه موظفند وجه چک تضمین شده را در زمان مراجعه ذینفع پرداخت کنند و از انتقال آن به فرآیند تسویه بین بانکی خودداری کنند. همچنین بانک مرکزی تأکید کرده مهلت تعیینشده برای اجرای این تغییرات قابل تمدید مجدد نخواهد بود.
چک رمزدار چه سرنوشتی پیدا میکند؟
چک رمزدار یکی از ابزارهای پرداخت بانکی است که به دلیل تضمین پرداخت از سوی بانک، سالها در معاملات با مبالغ بالا، معاملات ملکی، مزایدهها و برخی مبادلات تجاری مورد استفاده قرار گرفته است. تفاوت مهم آن با چک عادی این است که ریسک برگشت به دلیل نبود موجودی برای دریافت کننده مطرح نیست؛ چرا که وجه آن در فرآیند بانکی تأمین شده است.
با این حال، چک رمزدار در ساختار سنتی خود به فرآیندهای بین بانکی و سامانههای تسویه وابسته است و همین موضوع موجب شده بانک مرکزی به دنبال جایگزینی آن با ابزاری باشد که علاوه بر تضمین پرداخت، امکان ثبت، استعلام و رهگیری الکترونیکی نیز داشته باشد.
بر اساس برنامه جدید، از هفتم مهرماه صدور چک رمزدار متوقف میشود و چکهای رمزدار موجود همچنان در مرحله نخست قابل تبادل خواهند بود، اما از ابتدای دی ماه ۱۴۰۵ تبادل چک رمزدار نیز ممنوع خواهد شد. بنابراین، نقطه پایانی این ابزار بانکی ابتدای دیماه خواهد بود.
چرا چک تضمین شده جایگزین رمزدار میشود؟
چک تضمین شده از نظر ماهیت پرداخت شباهت زیادی به چک رمزدار دارد؛ با این تفاوت که فرآیند صدور آن در سالهای اخیر به سامانه صیاد متصل شده و همین اتصال، امکان ثبت و رهگیری اطلاعات چک را افزایش داده است.
بانک مرکزی پیشتر اعلام کرده بود که صدور چک تضمین شده در سامانه صیاد (پیچک) ثبت میشود و ذینفع میتواند از مسیرهای مختلف از جمله درگاههای بانکی، خودپردازها، پیامک و اپلیکیشنهای موبایلی نسبت به استعلام آن اقدام کند. همچنین این چک در کلیه شعب بانکها بدون محدودیت جغرافیایی قابل پذیرش و پرداخت است.
از این منظر، جایگزینی چک رمزدار با چک تضمینشده صرفاً تغییر نام یک ابزار بانکی نیست، بلکه بخشی از برنامه بانک مرکزی برای انتقال فرآیند صدور و گردش چکهای تضمینشده به بسترهای قابل ثبت و رهگیری است.
بانک مرکزی در دی ماه ۱۴۰۴ نیز برنامه اجرایی این جایگزینی را ابلاغ کرده بود و در آن، ثبت صدور چک تضمینشده در سامانه صیاد، امکان استعلام و پرداخت آن در شعب مختلف را از مزیتهای این ابزار عنوان کرده بود.
تغییر مهم برای دریافتکنندگان چک تضمین شده
یکی از مهمترین تغییرات از مهرماه، سرعت پرداخت چک تضمینشده است. اگرچه بانک مرکزی پیشتر امکان پرداخت فوری این چکها را برای بانکها فراهم کرده بود، از هفتم مهرماه پرداخت آنی به یک الزام تبدیل میشود.
به این ترتیب، دارنده چک تضمینشده دیگر نباید برای دریافت وجه، منتظر انجام تسویه بینبانکی بماند. بانک نیز نمیتواند به دلیل اینکه چک از بانک دیگری صادر شده است، پرداخت را به چرخه تسویه موکول کند.
دلیل این تصمیم نیز روشن است؛ چک تضمینشده مانند چک رمزدار فاقد وضعیت برگشتی است و با توجه به اینکه اطلاعات صدور آن در سامانه صیاد ثبت شده، بانک مقصد م یتواند اصالت آن را از طریق سامانه احراز کند.
چک رمزدار هنوز در اقتصاد ایران بیاهمیت نیست
اگرچه سهم چک رمزدار از نظر تعداد نسبت به چکهای عادی پایینتر است، اما ارزش ریالی این چکها نشان میدهد که همچنان در معاملات با مبالغ بالا مورد استفاده قرار میگیرند.
برای نمونه، در تیرماه ۱۴۰۳ حدود ۲۸۲ هزار فقره چک رمزدار به ارزش بیش از ۱۵۶۶ هزار میلیارد ریال در کشور وصول شد. این تعداد تنها حدود ۳.۵ درصد از کل چکهای وصولشده را تشکیل میداد، اما از نظر ارزش، سهم چکهای رمزدار به ۲۲.۴ درصد کل ارزش چکهای وصولی رسید.
آمار اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ نیز نشان میدهد بیش از ۱۸۴ هزار فقره چک رمزدار به ارزش حدود ۱۶۱۲ هزار میلیارد ریال وصول شده است. در همان ماه بیش از ۹ میلیون فقره چک در کشور وصول شد که حدود ۲۰۰ هزار فقره آن رمزدار بود.
این ارقام نشان میدهد اگرچه چک رمزدار از نظر تعداد، سهم کوچکی از بازار چک دارد، اما به دلیل استفاده در معاملات بزرگ، حذف آن نیازمند ایجاد یک جایگزین مطمئن و سریع است؛ نقشی که بانک مرکزی برای چک تضمینشده در نظر گرفته است.
در واقع، سیاست جدید بانک مرکزی را میتوان بخشی از روند گستردهتر دیجیتالی شدن نظام پرداخت و افزایش شفافیت معاملات دانست. در مدل جدید، قرار نیست صرفاً یک برگه کاغذی از بانک صادر شود؛ بلکه اطلاعات چک تضمینشده در سامانه صیاد ثبت میشود، امکان استعلام آن وجود دارد و بانک مقصد نیز میتواند اعتبار و اصالت آن را بررسی کند.
از سوی دیگر، با حذف تدریجی چک رمزدار، یک ابزار قدیمی که بخش قابل توجهی از ارزش معاملات چکی را به خود اختصاص داده بود، جای خود را به ابزاری میدهد که اطلاعات آن در یک سامانه متمرکز ثبت شده است.
البته این تحول به معنای حذف فوری تمام چکهای کاغذی نیست؛ چراکه چک تضمین شده همچنان میتواند در قالب فیزیکی صادر شود، اما فرآیند صدور، ثبت، استعلام و پرداخت آن بیش از گذشته به زیرساختهای الکترونیکی متکی خواهد بود.
بر این اساس، هفتم مهرماه ۱۴۰۵ را باید آغاز مرحله نهایی کنار گذاشتن چک رمزدار دانست؛ روزی که از یک سو صدور چک رمزدار متوقف میشود و از سوی دیگر، چک تضمینشده باید بهصورت آنی در شبکه بانکی پرداخت شود. سپس با رسیدن به یکم دیماه ۱۴۰۵، تبادل چکهای رمزدار نیز متوقف خواهد شد تا چک تضمینشده عملا به ابزار جایگزین این نوع چک در شبکه بانکی تبدیل شود.