نورنیوز-گروه اجتماعی: کمبود آهن یکی از شایعترین مشکلات تغذیهای در جهان به شمار میرود و زنان بیش از سایر گروهها در معرض آن قرار دارند. بسیاری از افراد تصور میکنند کمبود آهن تنها به معنای پایین بودن یک عدد در برگه آزمایش است اما واقعیت این است که این مشکل میتواند بر تمام جنبههای زندگی روزمره تاثیر بگذارد. از احساس خستگی مداوم و کاهش تمرکز گرفته تا ریزش مو، شکنندگی ناخنها و افت کیفیت زندگی، همگی میتوانند از پیامدهای کمبود آهن باشند.
آهن مادهای معدنی و ضروری برای بدن است که نقش مهمی در تولید هموگلوبین دارد. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز خون است که وظیفه انتقال اکسیژن از ریهها به بافتهای مختلف بدن را بر عهده دارد. زمانی که ذخایر آهن بدن کاهش پیدا میکند، اکسیژنرسانی به اندامها با اختلال مواجه میشود و نشانههای مختلفی ظاهر میشوند. به همین دلیل متخصصان سلامت تاکید میکنند که آگاهی از علائم و عوامل خطر کمبود آهن میتواند به تشخیص و درمان زود هنگام کمک کند.
چرا زنان بیشتر در معرض کمبود آهن هستند؟
زنان در مقایسه با مردان به دلایل مختلفی بیشتر با کمبود آهن روبهرو میشوند. مهمترین دلیل، از دست دادن خون در دوران قاعدگی است. در برخی زنان خونریزی ماهانه شدیدتر از حد معمول است و همین موضوع میتواند به مرور زمان ذخایر آهن بدن را کاهش دهد.
بارداری نیز یکی دیگر از عوامل مهم محسوب میشود. در دوران بارداری نیاز بدن به آهن افزایش مییابد زیرا علاوه بر تامین نیازهای مادر، رشد جنین و تشکیل جفت نیز به آهن وابسته است. در صورت دریافت ناکافی آهن، احتمال بروز کمخونی در مادر افزایش پیدا میکند.
دوران شیردهی نیز میتواند نیازهای تغذیه ای زنان را افزایش دهد. اگر رژیم غذایی مادر متعادل نباشد یا ذخایر آهن پیش از بارداری پایین بوده باشد، احتمال کمبود آهن بیشتر خواهد شد.
رژیم غذایی نامناسب و نقش آن در کمبود آهن
یکی از دلایل شایع کمبود آهن، دریافت ناکافی این ماده معدنی از طریق غذا است. برخی افراد به دلیل مصرف کم گوشت قرمز، ماهی و سایر منابع غنی آهن، نیاز روزانه بدن خود را تامین نمیکنند. همچنین افرادی که رژیمهای غذایی محدودکننده دارند یا گروههای غذایی خاصی را حذف میکنند، ممکن است در معرض کمبود آهن قرار بگیرند. البته این موضوع به معنای ناکافی بودن رژیمهای گیاهی نیست، بلکه افراد گیاهخوار باید با برنامه ریزی مناسب از منابع گیاهی آهن مانند حبوبات، عدس، لوبیا، اسفناج، مغزها و غلات غنی شده استفاده کنند.
بیماریهایی که جذب آهن را مختل میکنند
گاهی مشکل اصلی کمبود آهن، کم بودن دریافت غذایی نیست بلکه جذب ناکافی آهن در دستگاه گوارش است. برخی بیماریها میتوانند توانایی بدن در جذب این ماده را کاهش دهند. بیماری سلیاک یکی از این موارد است. در این بیماری مصرف گلوتن موجب آسیب به روده کوچک میشود و جذب بسیاری از مواد مغذی از جمله آهن کاهش مییابد. بیماری کرون نیز با ایجاد التهاب مزمن در دستگاه گوارش میتواند جذب آهن را مختل کند.
زخم معده، برخی جراحیهای گوارشی و مشکلات مرتبط با معده و روده نیز از دیگر عواملی هستند که احتمال کمبود آهن را افزایش میدهند. به همین دلیل در مواردی که کمبود آهن به درمانهای معمول پاسخ نمیدهد، بررسی وضعیت دستگاه گوارش ضروری است.
داروهایی که ممکن است ذخایر آهن را کاهش دهند
برخی داروها نیز میتوانند در کاهش جذب آهن نقش داشته باشند. مصرف طولانیمدت داروهای ضداسید معده یکی از مهمترین موارد است. اسید معده در جذب آهن نقش دارد و کاهش بیش از حد آن می تواند میزان جذب آهن را کم کند.
برخی آنتی بیوتیکها و داروهای دیگر نیز ممکن است با جذب آهن تداخل داشته باشند. به همین دلیل افرادی که برای مدت طولانی دارو مصرف میکنند، بهتر است تحت نظر پزشک وضعیت آهن خون خود را بررسی کنند.
علائم هشداردهنده کمبود آهن را بشناسید
یکی از مشکلات کمبود آهن این است که نشانههای آن معمولا به تدریج ظاهر میشوند و ممکن است با خستگیهای روزمره اشتباه گرفته شوند. خستگی شدید و مداوم از شایع ترین علائم این مشکل است. فرد ممکن است حتی پس از استراحت کافی نیز احساس کمبود انرژی داشته باشد.
کاهش تمرکز، افت عملکرد ذهنی، تحریکپذیری و تغییرات خلقی نیز از نشانههای رایج هستند. برخی افراد احساس میکنند توانایی انجام فعالیتهای روزانه یا تمرکز بر کارها را مانند گذشته ندارند.
رنگ پریدگی پوست نیز از علائم شناختهشده کمبود آهن محسوب میشود. زمانی که میزان هموگلوبین کاهش مییابد، پوست و مخاطها رنگ طبیعی خود را از دست میدهند و فرد ظاهری خسته و بیحال پیدا میکند.
تاثیر کمبود آهن بر مو و ناخن
بسیاری از زنان نخستین بار به دلیل ریزش مو متوجه کمبود آهن میشوند. فولیکولهای مو برای رشد طبیعی به اکسیژن و مواد مغذی کافی نیاز دارند. زمانی که ذخایر آهن کاهش پیدا میکند، رشد موها تحت تاثیر قرار میگیرد و ریزش مو افزایش مییابد.
شکنندگی ناخنها نیز از دیگر علائم مهم است. ناخنها ممکن است نازک، ضعیف و مستعد شکستن شوند. در موارد شدید حتی شکل ناخنها نیز تغییر میکند.
علائمی که نباید نادیده گرفته شوند
با پیشرفت کمبود آهن، علایم جدیتری نیز ممکن است ظاهر شوند. تنگی نفس هنگام فعالیتهای روزمره، سرگیجه، احساس ضعف و تپش قلب از جمله این نشانهها هستند. یکی دیگر از علایم کمتر شناختهشده، سندروم پای بیقرار است. در این وضعیت فرد به ویژه هنگام استراحت یا خواب احساس نیاز مداوم به حرکت دادن پاهای خود دارد.
همچنین برخی افراد دچار پیکا میشوند. پیکا به میل غیرعادی برای خوردن موادی مانند یخ، خاک یا گچ گفته میشود. این علامت میتواند یکی از نشانههای کمبود شدید آهن باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
چگونه کمبود آهن را درمان کنیم؟
درمان کمبود آهن باید بر اساس علت زمینهای آن انجام شود. نخستین قدم، تشخیص دقیق از طریق آزمایش خون و بررسی وضعیت ذخایر آهن بدن است. مصرف مکمل آهن یکی از روشهای رایج درمان محسوب میشود اما این مکملها باید تنها با تجویز پزشک مصرف شوند. مصرف خودسرانه آهن میتواند عوارضی مانند مشکلات گوارشی و حتی تجمع بیش از حد آهن در بدن ایجاد کند.
در کنار درمان دارویی، اصلاح رژیم غذایی نیز اهمیت زیادی دارد. گوشت قرمز، جگر، مرغ، ماهی و تخممرغ از منابع خوب آهن هستند. همچنین حبوبات، عدس، لوبیا، اسفناج و انواع مغزها میتوانند به تامین آهن مورد نیاز بدن کمک کنند.
راز افزایش جذب آهن
دریافت آهن به تنهایی کافی نیست و نحوه جذب آن نیز اهمیت دارد. یکی از بهترین راهها برای افزایش جذب آهن گیاهی، مصرف همزمان منابع ویتامین C است. برای مثال میتوان همراه با غذا از آبلیمو، پرتقال، نارنگی، فلفل دلمهای یا سایر میوهها و سبزیجات سرشار از ویتامین C استفاده کرد. این کار میزان جذب آهن را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد. در مقابل برخی مواد غذایی و نوشیدنیها جذب آهن را کاهش میدهند و باید در زمان مصرف آنها دقت کرد.
اشتباهاتی که جذب آهن را مختل میکنند
نوشیدن چای، قهوه یا شیر بلافاصله قبل یا بعد از غذا میتواند جذب آهن را کاهش دهد. متخصصان توصیه میکنند حداقل دو ساعت بین مصرف این نوشیدنیها و وعده غذایی فاصله وجود داشته باشد. همچنین افرادی که مکمل آهن مصرف میکنند باید بدانند برخی داروها با آن تداخل دارند. برای مثال قرص آهن نباید همزمان با داروهای تیروئید یا مکملهای کلسیم مصرف شود. بهتر است بین مصرف این مواد حداقل چهار ساعت فاصله وجود داشته باشد.
پیشگیری بهتر از درمان
کمبود آهن مشکلی شایع اما قابل پیشگیری است. داشتن رژیم غذایی متعادل، توجه به علایم هشداردهنده، انجام آزمایشهای دورهای در افراد پرخطر و مراجعه به پزشک در صورت بروز نشانهها میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
بسیاری از زنان سالها با خستگی، ریزش مو یا کاهش تمرکز زندگی میکنند بدون آنکه بدانند علت اصلی این مشکلات کمبود آهن است. تشخیص به موقع و درمان اصولی نه تنها سلامت جسمی را بهبود میبخشد، بلکه کیفیت زندگی، نشاط روزانه و توانایی انجام فعالیتهای مختلف را نیز افزایش می دهد.