نورنیوز-گروه فرهنگی: نوید محمدزاده اینبار نه از قاب فیلم و نه روی صحنه تئاتر، بلکه مقابل دوربین شخصیاش ایستاد تا درباره چیزی توضیح بدهد که شاید در ظاهر فقط یک انتخاب ساده باشد: «لباسی با نقش پرچم فلسطین.»
اما واکنشها نشان داد در فضای سیاسی و اجتماعی امروز، برای یک چهره شناختهشده، حتی پیراهن هم دیگر فقط یک پیراهن نیست. تصویر محمدزاده با آن لباس، خیلی زود به موضوع قضاوت، حمله و موضعگیری تبدیل شد و او را واداشت خودش درباره چرایی این انتخاب حرف بزند.
و محمدزاده، خلاف ادبیات رسمی و محافظهکارانه، تصمیم گرفت با همان زبان و لحن خودش حرف بزند. جملهاش کوتاه و روشن بود: «از فلسطین حمایت میکنم چون با اسرائیل حال نمیکنم.»
شاید همینجمله، بیش از هر توضیح دیگری، ویژگی موضع او را نشان میدهد؛ صریح و بدون تلاش برای پنهان کردن یک انتخاب پشت واژههای پیچیده. اهمیت ماجرا نیز همینجاست: محمدزاده انتخابش را پنهان نکرد.
او میتوانست سکوت کند، مبهم حرف بزند یا اصلاً وارد بحث نشود؛ اما ترجیح داد بگوید چرا چنین لباسی پوشیده و فلسطین را انتخاب کرده است. این انتخاب، فارغ از موافقت یا مخالفت با محتوای آن، دوباره یک پرسش قدیمی را به میان میآورد: چرا موضعگیری هنرمندان تا این اندازه به یک میدان قضاوت و صفبندی تبدیل شده است؟
بسیاری از بازیگران و چهرههای فرهنگی در مقاطع مختلف درباره مسائل اجتماعی و سیاسی موضع گرفتهاند؛ بعضی آشکار و پررنگ، بعضی محتاطانه و برخی نیز ترجیح دادهاند سکوت کنند. اما محمدزاده در اینموقعیت ترجیح داده سکوت نکند و مسئولیت موضعگیریاش را بپذیرد.
اینبازیگر همزمان از ایران هم گفت؛ از اینکه خودش را عاشق ایران میداند و زندگی را در این کشور انتخاب کرده است. پیام او این است که در ذهن خودش میان حمایت از فلسطین و دلبستگی به ایران تناقضی وجود ندارد. او تلاش دارد خود را در هیچاردوگاه از پیش تعیینشدهای تعریف نکند؛ نه «این طرف» نه «آن طرف»، بلکه در اردوگاه زندگی در ایران. میگوید ایران را با تمام دشواریهایش دوست دارد و اگر در این کشور مانده، دلیلش همین تعلق است.
اینجاست که ماجرا از یک لباس فراتر میرود. چرا یک بازیگر باید برای پوشیدن یک پیراهن توضیح بدهد؟ چرا یک نماد میتواند چنین موجی از واکنش ایجاد کند؟ و چرا یک موضع، بلافاصله صاحب آن را در یکی از اردوگاههای سیاسی قرار میدهد؟
این پرسشها شاید از خود پیراهن مهمتر باشند. در روزگاری که دشمنان در تلاشاند فضای جامعه را دوقطبی کنند، چهرههای مشهور گاهی حتی پیش از آنکه حرفشان شنیده شود، قضاوت میشوند. یک عکس کافی است تا عدهای کسی را قهرمان کنند و عدهای دیگر او را با شدیدترین برچسبها هدف قرار دهند. محمدزاده نیز از همین قاعده مستثنی نمانده است.
اما شاید مسئله اصلی درباره این نباشد که چه گفته؛ بلکه این باشد که چرا حاضر شده آشکارا بگوید.
در فضای فرهنگی، همیشه سکوت کمهزینهتر از موضعگیری است. سکوت، امکان عقبنشینی را حفظ میکند؛ اما وقتی هنرمند مقابل دوربین میایستد و میگوید «با اسرائیل حال نمیکنم» و از انتخاب فلسطین حرف میزند، دیگر موضعش را بهسادگی نمیتوان در حد یک برداشت مبهم باقی گذاشت. او همچنین میگوید عاشق ایران است و برای همین در ایران زندگی میکند.
این دو جمله، کنار هم، بخش مهمی از تصویری را میسازند که محمدزاده میخواهد از خودش ارائه کند: ایرانیای که درباره یک مسئله بینالمللی موضع دارد. میتوان با این نگاه موافق یا مخالف بود. میتوان درباره اولویتهای یک هنرمند پرسش کرد و میتوان درباره تناقضهای احتمالی میان مواضع مختلف او بحث داشت. اما این بحث زمانی معنا پیدا میکند که اصل حرف او شنیده شود، نه اینکه پیش از شنیده شدن، با برچسب و قضاوت کنار گذاشته شود.
سوال بعدی درباره آزادی انتخاب و البته درباره این است که یک هنرمند تا کجا حاضر است پای باور خودش بایستد. چهرههای مشهور معمولاً پایگاه اجتماعی بزرگی دارند و طبیعی است که هر موضع آنها بازتاب گستردهای پیدا کند. اما همین پایگاه اجتماعی، مسئولیت بیشتری هم ایجاد میکند؛ از یک سو برای انتخاب آگاهانه مواضع و از سوی دیگر برای تحمل نقدهایی که پس از آن به وجود میآید. محمدزاده ظاهراً این هزینه را پذیرفته است.
او میداند یک جمله کوتاه میتواند موج تازهای از واکنش ایجاد کند؛ همانطور که میداند پوشیدن یک لباس با طرح فلسطین در چنین فضایی، فقط انتخاب رنگ و طرح نیست. یک پیراهن، وقتی بر تن یک چهره مشهور و در یک جامعه سیاسیشده دیده میشود، میتواند به بیانیه تبدیل شود؛ و محمدزاده اینبار تصمیم گرفته بیانیهاش را با زبان خودش منتشر کند.
محمدزاده اینبار سکوت نکرد؛ انتخاب کرد و حالا میتوان درباره این انتخاب بحث کرد، نقدش کرد یا با آن موافق بود؛ اما نمیتوان انکار کرد که اینبار در فضای مجازی، یک پیراهن، مرز میان سکوت و موضعگیری را به چالش کشیده است.