نورنیوز-گروه فرهنگی: آیین بزرگداشت شیخ شهابالدین سهروردی، حکیم و بنیانگذار حکمت اشراق، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و با سخنرانی جمعی از استادان برجسته دانشگاه، روز چهارشنبه هفتم مردادماه ۱۴۰۵ در فضای مجازی برگزار شد.
حکمت الله ملاصالحی استاد دانشگاه تهران با نگاهی به جایگاه تاریخی و تمدنی حکمت اشراق، سهروردی را از مهمترین چهرههایی دانست و گفت: راز ماندگاری ایران و تداوم هویت فرهنگی و معنوی آن را آشکار میکند. بسیاری از ما بیآنکه درنگ کنیم، ایران را امری بدیهی میپنداریم، اما کمتر پرسیدهایم که ایران چگونه ایران مانده و ریشههای پیوند معنوی و تاریخی این سرزمین در کجاست.
وی با نقد دیدگاهی که پس از ورود اسلام به ایران از گسستی عمیق در تاریخ و فرهنگ ایرانی سخن میگوید، افزود: شواهد تاریخی نشان میدهد جامعه ایرانی نه تنها دچار انقطاع نشد، بلکه با پذیرش اسلام، افق تازهای از پیوندهای معنوی را تجربه کرد و سنت حکمی و میراث معنوی خود را در پرتو قرآن و اسلام استمرار بخشید.
استاد دانشگاه تهران اظهار کرد: آثار شیخ شهابالدین سهروردی از آغاز تا پایان، گواه خویشاوندی ژرف میان سنت حکمی و نبوی ایران باستان و سنت توحیدی، وحیانی و قرآنی اسلام است. بذرهای حکمت و معنویتی که در ایران باستان افشانده شده بود، در دوره اسلامی به شکوفایی رسید و ایران با تکیه بر فلسفه، حکمت، عرفان، ادب و اخلاق، هویت تاریخی خود را حفظ کرد.
ملاصالحی با اشاره به حدیث «سلمان منا اهلالبیت»، آن را نشانهای از پیوند باطنی و خویشاوندی سنتهای اصیل نبوی دانست و افزود: این معنا در آیه هفدهم سوره حج نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
او در پایان با استناد به ابیاتی از مثنوی معنوی مولانا، حکمت اشراق را «حکمت نور سره» خواند و تاکید کرد: اندیشه سهروردی، یادآور وحدت ذاتی حقیقت و پیوند معنوی سنتهای اصیل الهی در تاریخ بشر است.
سلوک و زیستن بر مدار «نور»
انشاءالله رحمتی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی با تبیین یکی از بنیادیترین مفاهیم حکمت اشراق، «ارصاد روحانی» را کلید فهم روش فلسفی و حتی شیوه زندگی شیخ اشراق دانست و گفت: حکیم، همانگونه که منجم، آسمان را رصد میکند، موجودات روحانی را مشاهده میکند و آنچه دیگران از دیدنش ناتواناند، برای انسان آشکار میسازد.
وی اظهار کرد: سهروردی در «حکمتالاشراق» تصریح میکند که روزگاری مدافع سرسخت فلسفه مشائی بوده، اما پس از مشاهده برهان الهی، دریافت که عالم روحانی بسیار گستردهتر از آن است که در دستگاه فلسفی مشائی ترسیم شده است. از همین رو، وی با طرح نظام انوار، عالم مجردات را جهانی سرشار از کثرت، نظم و مراتب نوری معرفی میکند.
رحمتی افزود: سهروردی برای اثبات دیدگاه خود تنها به نقد استدلالهای مشائیان و اقامه برهان بسنده نمیکند، بلکه کشف، شهود و اشراق را نیز در کنار برهان قرار میدهد.
به گفته وی، مقصود سهروردی از شهود، ادعای صرف نیست، بلکه مشاهده حقیقت برهان در ساحت کشف و ترجمه آن به زبان عقل و منطق است.
سهروردی با نبوغ و ژرفاندیشی خود، فراتر از تقسیمبندیها قرار دارد
محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در این آیین با تاکید بر جایگاه ممتاز سهروردی در تاریخ اندیشه ایران و جهان اسلام، اظهار کرد: شیخ اشراق شخصیتی کمنظیر است که توانست حکمت، عرفان، فلسفه، کلام و معنویت را در منظومهای واحد گرد آورد و میان میراثهای گوناگون فکری، پیوندی استوار برقرار کند.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با بیان اینکه درباره سهروردی دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است، تصریح کرد: برخی او را احیاگر حکمت خسروانی، گروهی ادامهدهنده سنت فلسفه یونان و عدهای نیز پیونددهنده حکمت ایران باستان و فلسفه اسلامی دانستهاند، اما حقیقت آن است که سهروردی با نبوغ و ژرفاندیشی خود، فراتر از این تقسیمبندیها قرار دارد.
شالویی با اشاره به احترام فخر رازی نسبت به آثار سهروردی، گفت: نقل است که فخر رازی، با وجود اختلاف دیدگاه، هنگامی که کتاب «تلویحات» سهروردی را در دست گرفت، آن را بوسید؛ این رفتار نشان میدهد که حتی مخالفان فکری او نیز نتوانستند عظمت علمی، صداقت و سلامت باطنی شیخ اشراق را نادیده بگیرند.
رساله«عقل سرخ»؛ نقشه راه نجات انسان معاصر
قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبائی نیز در این رویداد با تاکید بر ضرورت بازخوانی میراث فلسفی ایران و اسلام، گفت: مهمترین پرسش امروز این است که آیا سنت و میراث فلسفی ما به گذشته تعلق دارد یا همچنان زنده، زاینده و پاسخگوی مسائل انسان معاصر است.
وی با اشاره به رساله «عقل سرخ» سهروردی اظهار کرد: این اثر، پاسخی عمیق به بحران انسان امروز و مساله انسانشناسی است. انسان معاصر، انسانی گمگشته است که بر اثر گسست از مبدأ و فراموشی حقیقت خویش، گرفتار رنج، حیرت و سرگردانی شده؛ سهروردی در «عقل سرخ» راه رهایی از این وضعیت را پیش روی او میگذارد.
پورحسن افزود: سهروردی در این رساله با بهرهگیری از زبان تمثیل و رمز، حقیقت انسان را تبیین میکند. زبان تمثیل در اندیشه او برای پنهان کردن حقیقت نیست، بلکه ابزاری برای بیان مفاهیمی است که با زبان معمول فلسفی قابل انتقال نیست. از همین رو، داستانها و نمادهای «عقل سرخ» حامل عمیقترین مباحث انسانشناختی حکمت اشراق هستند.
وی با بیان اینکه «عقل سرخ» طرحی از حقیقت وجود انسان است، نه صرفاً توصیفی از او، تصریح کرد: انسان از نگاه سهروردی موجودی است که از عالم قدس هبوط کرده، اما نباید در زندان طبیعت و ظلمت مادیت متوقف بماند. مقصد او بازگشت به سرچشمه نور و بازیابی حقیقت خویش است.
استاد دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: سهروردی با تلفیق خرد ایرانی، آموزههای دینی و اندیشه فلسفی، نظامی از انسانشناسی اشراقی را عرضه میکند که هیچ نسبتی با انسانشناسی یونانی ندارد. او معتقد است انسان نباید اسیر ثروت، قدرت و سلطه شود، بلکه ارزش حقیقی او در نسبت با حقیقت، معرفت و کمال انسانی معنا پیدا میکند.
اشراق؛ نوری که به زندگی انسان معنا میبخشد
در ادامه حسن سیدعرب، عضو هیات علمی دانشنامه جهان اسلام، با تاکید بر ضرورت بازخوانی حکمت اشراق برای انسان معاصر، گفت: انسان امروز در میانه بحران اطلاعات زندگی میکند، اما آنچه بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد، نور حکمت اشراقی است؛ زیرا اشراق پیش از آنکه جهان را روشن کند، جان انسان را روشن میسازد.
وی اظهار کرد: اگر نور اشراق در زندگی امروز حضور نداشته باشد، دانش و قدرتی که بشر به کمک فناوری به دست آورده، به ابزاری برای سلطه و ویرانی تبدیل خواهد شد. در حالی که سهروردی حقیقت انسان را «نور» میداند و انسان را موجودی معرفی میکند که استعداد قرب به حقیقت و نورالانوار را دارد.
سیدعرب افزود: بحران انسان معاصر، برخلاف تصور رایج، ناشی از کمبود اطلاعات نیست، بلکه ریشه در فقر معنویت و دوری از نور حکمت دارد. انسان امروز حقیقت را در ثروت، قدرت و لذتهای مادی جستوجو میکند، در حالی که شناخت حقیقت تنها با استدلال حاصل نمیشود و نیازمند نور باطن و تزکیه نفس نیز هست.
تبیین مقام معنوی امام در پرتو حکمت اشراق
سیما سادات نوربخش، مدرس و پژوهشگر فلسفه اسلامی نیز در این برنامه با بررسی جایگاه امامت در اندیشه شیخ اشراق، گفت: یکی از ابعاد کمتر شناختهشده فلسفه سهروردی، تأثیرپذیری عمیق او از تعالیم اهلبیت(ع) و تبیین مقام معنوی امام در چارچوب حکمت اشراق است.
وی اظهار کرد: حیات معنوی اسلام مرهون تعالیم پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) است و سهروردی نیز از این سرچشمه معرفت بهره برده است.توصیفی که سهروردی از مقام امام ارائه میکند، با مضامین روایات امامان شیعه، بهویژه احادیث امام باقر(ع)، همخوانی آشکاری دارد؛ روایاتی که بر استمرار حجت الهی و خالی نبودن زمین از امام در همه اعصار تاکید میکنند.
نوربخش افزود: سهروردی معتقد است که عالم هیچگاه از حکمت و شخصی که قائم به آن، برخوردار از حجت و حامل بینات الهی باشد، خالی نمیشود. او امام را خلیفه خدا در زمین میداند و بر این باور است که بقای نظام عالم و پیوند آن با فیض الهی، به وجود چنین انسان کاملی وابسته است.
وی ادامه داد: از نگاه سهروردی، اگر تدبیر جامعه در اختیار امام یا حکیم الهی باشد، زمانه نورانی خواهد شد و علم، عدالت و فضایل اخلاقی در جامعه گسترش مییابد؛ اما هرگاه جامعه از هدایت الهی محروم شود، جهل، ظلمت و فساد بر آن چیره خواهد شد.
نوربخش با اشاره به طبقهبندی حکیمان در مقدمه «حکمه الاشراق» اظهار کرد: سهروردی برای خلافت الهی، حکیمی را شایسته میداند که افزون بر توانایی استدلال، از «تلقی» و دریافت اشراقی نیز برخوردار باشد. به اعتقاد او، تنها کسی میتواند خلیفه حقیقی خدا باشد که به نور الهی متصل و از معرفت شهودی بهرهمند باشد.