نورنیوز-گروه بین الملل: بعدازظهر چهارشنبه، مقامات در مقر وزارت انرژی در مرکز شهر واشنگتن گرد هم آمدند تا شاهد رویدادی باشند که تدارک آن بیش از دو دهه به طول انجامیده بود: امضای توافقنامه هستهای غیرنظامی میان ایالات متحده و عربستان سعودی.
دو پرچم آمریکا و عربستان روی صحنه و همچنین روی میزی که «کریس رایت»، وزیر انرژی، پشت آن نشسته بود، قرار داشت. تصویر همتای سعودی او نیز از طریق یک نمایشگر بزرگ از ریاض پخش میشد. سرانجام پس از ماهها تأخیر، این توافقنامه امضا شد. طرف سعودی توانسته بود بخش عمدهای از خواستههای خود را در این توافق محقق کند.
اما به همان سرعتی که خبر این توافق اعلام شد، به نظر میرسید که همهچیز در حال فروپاشی است. صبح پنجشنبه، ترامپ در پستی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که این توافق مشروط به شرط جدیدی است: عربستان سعودی باید به «پیمان ابراهیم» بپیوندد؛ ابتکاری که به دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ بازمیگردد و منجر به عادیسازی روابط دیپلماتیک چندین کشور عربی با اسرائیل شد. ترامپ همچنین این موضوع را که توافق مذکور اجازه غنیسازی اورانیوم را میدهد، تکذیب کرد.
به گفته یک منبع آگاه، رئیسجمهور پیش از آن نیز به دلیل نحوه رونمایی از این توافق خشمگین بود، چرا که رایت به ترامپ اطلاع نداده بود که قصد دارد چنین خبری را اعلام کند.
منابع به سیانان گفتند که پس از موجی از انتقادات کارشناسان و رسانههای محافظهکار، نارضایتی ترامپ شدت گرفت. این انتقادات شامل پوشش خبری همراه با تردید در شبکه محبوب او، «فاکسنیوز»، و همچنین سرمقاله «والاستریت ژورنال» بود که این پرسش را مطرح میکردند که چرا این توافق بدون وجود توافق عادیسازی روابط منعقد شده است؛ موضوعی که هر دو رسانه بهطور مشخص اشاره داشتند که جو بایدن، رئیسجمهور وقت، نیز به دنبال آن بوده است.
دو منبع مطلع به سیانان گفتند که شرط جدید که کاخ سفید اصرار داشت از دیرباز یکی از اهداف ترامپ بوده و نباید مایه تعجب کسی میشد حتی مذاکرهکنندگان هستهای خودِ دولت را نیز غافلگیر کرد، چرا که مطرح شدن شرط «پیمان ابراهیم» برای آنها غیرمنتظره بود.
در حالی که فضا آکنده از سردرگمی شده بود، مقامات کاخ سفید همکاران خود در وزارت انرژی را مقصر دانستند. به گفته یک منبع، کاخ سفید از وزارت انرژی خواسته بود که روز چهارشنبه از رونمایی توافق خودداری کند. اما رایت که مقامات کاخ سفید پیشتر از اقدامات خودسرانه و فراتر از حدود اختیاراتش توسط او گلایه داشتند بیتوجه به این درخواست، کار را پیش برد و حتی در مصاحبهای با شبکه «فاکسبیزینس» نیز در این باره صحبت کرد.
از نظر برخی از دستیاران ترامپ، این توافق هنوز نهایی نشده بود، زیرا نامههایی که طبق قانون باید برای کنگره ارسال میشد، هنوز فرستاده نشده بودند. این منبع گفت که رئیسجمهور و بسیاری از دستیاران ارشدش از تصمیم برای رونمایی از این توافق بهشدت خشمگین بودند.
تیلور راجرز، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای ادعا کرد: «تیم انرژی رئیسجمهور ترامپ کاملاً همسو است و همواره چنین بوده است: توافق هستهای غیرنظامی که میان ایالات متحده و عربستان سعودی در حال مذاکره است، مشروط به پیوستن عربستان به «پیمانهای ابراهیم» (که موفقیتآمیز بودهاند) است؛ اقدامی که به برقراری صلح واقعی در خاورمیانه کمک خواهد کرد. »
وزارت انرژی نیز بر هماهنگی نزدیک خود با کاخ سفید تأکید کرد. بن دیتدریچ، سخنگوی مطبوعاتی این وزارتخانه، در بیانیهای گفت: «این خبر جعلی است. وزارت انرژی در جریان مذاکرات و سپس اعلام این توافقها، هماهنگی نزدیکی با کاخ سفید و وزارت امور خارجه داشته است. هرگونه ادعایی خلاف این واقعیت ندارد.» او افزود که این توافق و پیمانهای ابراهیم «هدفی مشترک را محقق میکنند: دستیابی به صلح پایدار از طریق تجارت، نه درگیری.»
خشم کاخ سفید زمانی شدت گرفت که نشست خبری روز پنجشنبه تحتالشعاع پرسشهایی درباره این توافق قرار گرفت. کارولین لیویت در پاسخ به این پرسش که چرا شرط جدید در بیانیه روز چهارشنبه گنجانده نشده بود، خاطرنشان کرد که ترامپ «توافقکننده نهایی» بوده است.
پست ترامپ در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» (Truth Social) در صبح پنجشنبه نیز سعودیها را غافلگیر کرد؛ چرا که توافق هستهای مذکور که فاقد شرط عادیسازی روابط بود برای آنها دستاوردی بزرگ محسوب میشد. این توافق اجازه غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان را (پس از برآورده شدن شرایطی خاص) میداد و در عین حال، توانایی نهاد ناظر سازمان ملل برای بازرسی از تأسیسات هستهای مخفیِ مشکوک را محدود میکرد. سیانان برای دریافت توضیحات با سفارت عربستان تماس گرفته است.
توافقی که مدتها مورد انتظار بود و با واکنشهای منفی زیادی روبرو شد. این اقدام، یک تغییر لحظه آخری در یک تلاش دیپلماتیک چندساله بود.
تقریباً دو دهه پس از آنکه ایالات متحده و عربستان سعودی برای اولین بار قصد خود را برای همکاری در زمینه انرژی هستهای اعلام کردند، دو کشور در اکتبر سال گذشته به یک توافق اولیه دست یافتند، زمانی که رایت و همتای سعودی او بیانیه مشترکی صادر کردند.
دولت ترامپ اندکی پس از آن، به دلیلعدم الزام سعودیها به امضای یک توافق استاندارد به نام پروتکل الحاقی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، گزارش معافیت را به کنگره ارائه کرد.
سیانان پیش از این گزارش داده بود که پس از درخواست اولیه معافیت به کنگره، این توافق ماهها بدون تأیید ترامپ برای ادامه، متوقف ماند. منابع، این تأخیر را به نگرانیها در مورد جنگ ایران و ترس ازعدم تأیید توافقنامهها توسط کنگره نسبت دادند.
به گفته یک منبع آگاه، مقامات انرژی معتقد بودند که اواخر هفته گذشته موافقت ترامپ را دریافت کردهاند و این وزارتخانه برنامه پخش رسانهای طولانیمدت خود را آغاز کرد. (وال استریت ژورنال اولین بار عصر سهشنبه از تصویب این توافق خبر داد.)
منبع دیگری خاطرنشان کرد که اگرچه ترامپ ممکن است از یک معامله «آزمایشی» استقبال کرده باشد، اما این چراغ سبزی برای نهایی کردن یا رونمایی از توافق نبود.
واکنش اولیه کارشناسان به مفاد گزارش شده این توافق تا حد زیادی منفی بود. کارشناسان منع گسترش سلاحهای هستهای از مفاد غنیسازی این توافق و همچنینعدم تعهد آن به پادمانهای پیشرفته پروتکل الحاقی نگران بودند.
طرفداران بر مزایای تجاری و محاسبات استراتژیک این توافق تمرکز کردند: سعودیها خواهان یک برنامه هستهای طبق شرایط خودشان هستند و ایالات متحده باید با ریاض همکاری کند و بر اقدامات ایمنی وعدم اشاعه عربستان نفوذ پیدا کند مبادا چین یا روسیه وارد عمل شوند.
این انتقادات در ابتدا مانع دولت نشد، چرا که استدلال میکرد این توافق و پادمانهای دوجانبه آن «بالاترین استانداردهای ایمنی هستهای وعدم اشاعه را رعایت میکنند.» وزارت انرژی روز چهارشنبه به مراسم امضای رسمی خود ادامه داد.
پس از تغییر اوضاع در صبح روز بعد، بسیاری از نزدیکان دولت بلافاصله به مداخله دیرهنگام بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، مشکوک شدند که سوءظنهایش در مورد برنامه هستهای عربستان سعودی کاملاً شناخته شده است. اسرائیل با هرگونه ترتیباتی که میتواند به یک کشور عربی اجازه دستیابی به بمب هستهای را بدهد، مخالف است.
دو منبع اسرائیلی به سیانان گفتند که نتانیاهو امیدوار است بر این توافق تأثیر بگذارد، و یکی از آنها مدعی شد که نخست وزیر اسرائیل قصد دارد ترامپ را تحت فشار قرار دهد تا عادیسازی روابط با ریاض یا حداقل پیشرفت به سمت آن - را به عنوان بخشی از توافق بگنجاند.
با این حال، کاخ سفید بعداً اعلام کرد که ترامپ و نتانیاهو صحبتی نکردهاند و اینکه ترامپ صرفاً موضع دیرینه خود را در مورد عادیسازی روابط دیپلماتیک ریاض با اسرائیل تکرار کرده است.
نگاه تردیدآمیز رسانههای محافظهکار
به گفته افراد مطلع، پوشش خبری رسانههای محافظهکار در تصمیم رئیسجمهور برای جلوگیری از نهایی شدن این توافق به شکل کنونی آن، نقش مؤثری داشته است.
روزنامه «والاستریت ژورنال» که اغلب نسبت به ترامپ رویکردی انتقادی و تردیدآمیز دارد روز پنجشنبه نوشت: «ریشه این توافق به دولت بایدن بازمیگردد؛ دولتی که همکاری هستهای را به عنوان پاداشی برای پیوستن احتمالی سعودیها به «پیمان ابراهیم» مطرح کرده بود. ریاض در برابر فشارهای انجام این کار مقاومت کرد، اما اکنون پاداش خود را به هر حال از دولت ترامپ دریافت میکند. باید امیدوار بود که سعودیها امتیاز دیگری هم ارائه کرده باشند. »
شبکه «فاکسنیوز» نیز در آغاز برنامه ساعت ۷ صبح، با رویکردی مشابه، نسبت به این موضوع ابراز تردید کرد. برایان کیلمید، مجری برنامه، این توافق را «تا حدی غافلگیرکننده» خواند و خاطرنشان کرد که چنین ترتیبی در دوران دولت بایدن نیز مد نظر بوده است.
کیلمید با لحنی حاکی از تعجب چرا که شاهزاده محمد بن سلمان رابطه بسیار بهتری با ترامپ نسبت به رئیسجمهور پیشین داشت گفت: «در دوران بایدن، آنها میگفتند که در این باره فکر خواهند کرد؛ اما پیش از آن، لازم است که شما به پیمان ابراهیم بپیوندید.»
کیلی مکانانی، دیگر مجری فاکسنیوز که در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ به عنوان سخنگوی کاخ سفید فعالیت میکرد، نیز این پرسش را مطرح کرد که آیا موضوع عادیسازی روابط میان عربستان و اسرائیل از این توافق کنار گذاشته شده است یا خیر.
او گفت: «زمانی که دولت اول ترامپ را ترک میکردم، به من گفته شد که ما به عادیسازی روابط میان اسرائیل و عربستان سعودی بسیار نزدیک شدهایم.»
در واقع، مقامات دولت بایدن برای پیشبرد آن تلاشهای عادیسازی روابط فعالیت میکردند و در حال مذاکرات فشرده با مقامات سعودی بر سر چارچوب یک توافق هستهای غیرنظامی بودند؛ توافقی که قرار بود همزمان با اعلام عادیسازی روابط با اسرائیل مطرح شود.
از آن زمان تاکنون، شاهزاده محمد بهصراحت اعلام کرده است که بدون وجود مسیری عملی برای تشکیل کشور مستقل فلسطینی، نمیتواند با برقراری روابط دیپلماتیک با اسرائیل موافقت کند.
با این حال، ترامپ در پستی که ساعت ۷:۵۲ صبح در شبکههای اجتماعی منتشر کرد تنها چند دقیقه پس از آنکه کارشناسان شبکه فاکس به بحث درباره این موضوع پرداختند دوباره همان شرط را مطرح کرد.
«لویت» بعداً در همان روز گفت که ترامپ در ساعات پیش یا پس از اعلام ناگهانی شرایط جدید برای این توافق، با آن ولیعهد قدرتمند که عملاً رهبر پادشاهی عربستان است صحبتی نکرده بود.
او ادعا کرد که این شروط نباید مایه تعجب باشد.
او گفت: «رئیسجمهور در گذشته بارها مستقیماً با سعودیها در این باره گفتگو کرده است و دولت نیز به ادامه این گفتگوها پایبند خواهد بود.»
فرارو