نورنیوز-گروه اجتماعی: دمای ۳۵ درجه سانتیگراد در بسیاری از نقاط جهان عددی عادی است، اما در اروپا، بهویژه در مناطقی که با اقلیم متفاوتی خو گرفتهاند، همین دما میتواند به بحرانی مرگبار بدل شود. مساله اما فقط بالا رفتن دماسنج نیست؛ مساله این است که بخش بزرگی از اروپا، چه در طراحی شهرها و ساختمانها و چه در الگوهای مراقبت اجتماعی و بهداشتی، برای چنین گرمایی ساخته نشده است. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که اروپا با سرعتی بیش از ۲ برابر میانگین جهانی گرم میشود. این روند، موجهای گرمای شدید و مرگبار را هم شدیدتر و هم ماندگارتر کرده است. به همین دلیل، گرما در اروپا دیگر یک رویداد استثنایی یا یک انحراف موقت از الگوی آبوهوایی نیست، بلکه به بخشی تکرارشونده از تابستانهای این قاره تبدیل شده است؛ بخشی که هر سال، فشار بیشتری بر نظامهای سلامت، خدمات عمومی و زندگی روزمره وارد میکند. در این میان، تفاوت میان جنوب و شمال اروپا همچنان مهم است. کشورهایی مانند یونان، ایتالیا، پرتغال و اسپانیا، هرچند خود نیز از گرمای شدید آسیب میبینند، تا اندازهای با تابستانهای داغ سازگارترند. اما در کشورهای اروپای مرکزی و بریتانیا، جایی که زیرساختها و حتی تصور عمومی از تابستان بر پایه هوای معتدلتر شکل گرفته، موجهای گرما هنوز بیشتر بهصورت شوک بروز میکنند. به همین دلیل، تابستان ۲۰۲۶ در همین مناطق با دماهایی بیسابقه و پیامدهایی ناگوار آغاز شد. اروپا قارهای است که به دلیل تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، با سریعترین آهنگ گرمایش مواجه است؛ بهطوری که بر اساس دادههای سرویس پایش اتحادیه اروپا (کوپرنیک)، در حالی که دمای کره زمین از سال ۱۹۰۰ تاکنون ۱.۴ درجه سانتیگراد افزایش یافته، این رقم برای اروپا ۲.۵ درجه سانتیگراد بوده است.
وضعیت گرما
اعداد و دادهها نشان میدهند که اروپا در مقایسه با سهم جمعیتیاش، بار نامتناسبی از مرگومیر ناشی از گرما را تحمل میکند. در دو دهه نخست قرن بیست و یکم، ۴۸۹ هزار مرگ مرتبط با گرما در سراسر جهان ثبت شده است. بیش از یکسوم این مرگها در اروپا رخ داده، در حالی که جمعیت این قاره کمتر از ۱۰ درصد جمعیت جهان است. همین نسبت به خوبی نشان میدهد که مساله در اروپا فقط شدت گرما نیست، بلکه میزان آمادگی و ظرفیت سازگاری نیز در این آمار نقش تعیینکننده دارد. این روند در سالهای اخیر هم متوقف نشده است. در چهار سال گذشته، یعنی از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، بیش از ۲۰۰ هزار نفر در اروپا بر اثر گرما جان باختهاند. تنها در سال ۲۰۲۲ نیز بیش از ۶۰ هزار اروپایی قربانی گرمای شدید شدهاند. آنچه وضعیت را نگرانکنندهتر میکند، این است که بسیاری از این مرگها در ظاهر بهطور مستقیم ناشی از گرما ثبت نمیشوند. در موارد زیادی، گرما بیماریهای زمینهای را تشدید میکند، مشکلات قلبی و تنفسی را افزایش میدهد و بدن را در برابر فشارهای فیزیولوژیک ناتوان میسازد. به همین دلیل، اثر واقعی موجهای گرما اغلب در قالب «مرگ مازاد» آشکار میشود؛ یعنی شمار مرگهایی که در یک بازه زمانی، فراتر از سطح معمول ثبت میشوند. در نتیجه، وقتی از وضعیت گرما در اروپا حرف میزنیم، منظور فقط چند روز هوای سوزان نیست. صحبت از بحرانی است که آمار مرگ، فشار بر بیمارستانها، اختلال در کار و آموزش، و فرسایش تدریجی کیفیت زندگی را همزمان با خود میآورد. اروپا با این واقعیت روبهروست که گرمای شدید دیگر پدیدهای حاشیهای نیست، بلکه به یکی از ویژگیهای اصلی اقلیم جدید آن تبدیل شده است.
«توفان کامل»؛ ترکیب جمعیت سالمند و تغییرات اقلیمی
یکی از عوامل اصلی افزایش مرگومیر در اروپا، جمعیت سالمند این قاره است. اروپا یکی از پیرترین جمعیتهای جهان را دارد و همین ویژگی، اثر موجهای گرما را بهمراتب مرگبارتر میکند. سالمندان، بهویژه کسانی که با بیماریهای مزمن، مشکلات قلبی، ریوی یا محدودیتهای حرکتی زندگی میکنند، در برابر گرمای شدید بسیار آسیبپذیرترند. بدن آنها دشوارتر با افزایش دما سازگار میشود و در بسیاری از موارد، امکان دسترسی سریع به محیط خنک یا مراقبت موثر هم محدودتر است.کمبود سرمایش کافی بهویژه در محیطهای کار اهمیت بیشتری پیدا میکند. کارخانهها، مدارس، بیمارستانها و مراکز نگهداری، اگر برای گرمای شدید آماده نباشند، به فضاهایی پرخطر تبدیل میشوند؛ جاهایی که کارگران، کودکان، بیماران و سالمندان ساعتهای طولانی را در دمای بالا میگذرانند. همین مساله است که مرگومیر ناشی از گرما در این محیطها را از سال ۲۰۰۰ تاکنون ۴۲ درصد افزایش داده است. بنابراین، مساله فقط خانههای داغ نیست؛ بلکه کل زیرساخت زندگی روزمره در بخشهایی از اروپا هنوز برای اقلیم جدید آماده نشده است.