نورنیوز-گروه سیاسی: دکتر محمدحسین مختاری در بخش نهم از سلسله یادداشتهای خود برای ایرنا درباره رهبر شهید انقلاب اسلامی نوشت: پس از بررسی ابعاد مختلف اندیشه آیتالله خامنهای درباره علم، عدالت، معنویت، فرهنگ، جوانان، مقاومت و وحدت اسلامی، اکنون میتوان به این پرسش بنیادین پرداخت که جایگاه خود ایشان در این منظومه چیست؟ آیا ایشان صرفاً رهبری سیاسی هستند که از برخی آرمانهای فرهنگی و اجتماعی حمایت میکنند، یا آنکه باید ایشان را در شمار نظریهپردازان و معماران یک پروژه تمدنی دانست؟ پاسخ به این پرسش، ما را به یکی از مهمترین و در عین حال کمتر بررسیشدهترین ابعاد شخصیت ایشان رهنمون میسازد؛ یعنی جایگاه آیتالله خامنهای به عنوان یک فقیه متفکر و طراح افق تمدنی برای جهان اسلام.
فراتر از رهبری سیاسی
در تاریخ معاصر، رهبران بسیاری ظهور کردهاند که توانستهاند تحولات سیاسی مهمی ایجاد کنند، اما تعداد اندکی از آنان صاحب یک منظومه فکری جامع بودهاند. ویژگی برجسته آیتالله خامنهای آن است که فعالیت سیاسی ایشان بر پایه یک نظام فکری نسبتاً منسجم استوار است. در سخنان و آثار ایشان، میتوان شبکهای از مفاهیم مرتبط را مشاهده کرد که حول محورهایی چون توحید، عدالت، کرامت انسانی، پیشرفت، استقلال، معنویت، امت اسلامی و تمدن نوین اسلامی شکل گرفتهاند.
به همین دلیل، برای فهم اندیشه ایشان نمیتوان به بررسی مواضع سیاسی روزمره اکتفا کرد. باید این مواضع را در چارچوب یک منظومه کلانتر تحلیل نمود؛ منظومهای که هدف نهایی آن، ساختن جامعهای مبتنی بر ارزشهای اسلامی و حرکت به سوی تمدنی نوین است.
فقه در خدمت تمدن
یکی از ویژگیهای مهم اندیشه آیتالله خامنهای، نگاه تمدنی به فقه است. در بخش مهمی از تاریخ اسلامی، فقه عمدتاً بر تکالیف فردی یا برخی روابط اجتماعی متمرکز بود. اما با تشکیل حکومت اسلامی، پرسشهای جدیدی پدید آمد که نیازمند افقهای گستردهتر اجتهادی بود. آیتالله خامنهای بارها تأکید کردهاند که فقه اسلامی دارای ظرفیت اداره جامعه و پاسخگویی به مسائل نوپدید است. از نگاه ایشان، فقه تنها مجموعهای از احکام فردی نیست، بلکه توانایی طراحی نظامهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را نیز دارد (خامنهای، ۱۳۸۶).
در این زمینه، میتوان به سخن مشهور امام صادق(ع) اشاره کرد:
«إِنَّ عِنْدَنَا أُصُولًا نُلْقِیها إِلَیْکُمْ وَعَلَیْکُمْ أَنْ تُفَرِّعُوا»
«اصول و مبانی نزد ماست و بر شماست که فروع را از آن استخراج کنید.» (وسائل الشیعه، ج ۲۷)
این روایت نشان میدهد که اجتهاد اسلامی دارای ظرفیت توسعه و پاسخگویی به نیازهای متغیر جوامع انسانی است؛ ظرفیتی که در اندیشه آیتالله خامنهای به حوزه تمدنسازی نیز گسترش یافته است.
نظریه تمدن نوین اسلامی؛ یک منظومه فکری
یکی از مهمترین ویژگیهای آیتالله خامنهای آن است که مفاهیم مختلف را به صورت جزایر پراکنده مطرح نمیکنند. عدالت، پیشرفت، علم، معنویت، خانواده، اقتصاد، مقاومت و وحدت اسلامی در نگاه ایشان اجزای یک کل واحد هستند.
این ویژگی یادآور رویکرد متفکران بزرگ تمدنی در تاریخ اسلام است. برای مثال، فارابی در کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة از جامعه مطلوب سخن میگوید و همه ابعاد حیات انسانی را در قالب یک نظام فکری بررسی میکند. همچنین ابن خلدون در مقدمه ابن خلدون تلاش میکند قوانین شکلگیری و زوال تمدنها را توضیح دهد.
در عصر حاضر، آیتالله خامنهای نیز کوشیدهاند با بهرهگیری از منابع اسلامی و تجربه تاریخی، تصویری از مسیر آینده جهان اسلام ارائه دهند. تفاوت مهم آن است که این نظریه صرفاً در سطح آکادمیک باقی نمانده، بلکه با یک تجربه عینی سیاسی و اجتماعی نیز همراه شده است.
نگاه تاریخی به تحولات جهان
یکی از ویژگیهای بارز اندیشه آیتالله خامنهای، نگاه تاریخی به پدیدههاست. ایشان رویدادهای سیاسی را جدا از روندهای بلندمدت تاریخی تحلیل نمیکنند. انقلاب اسلامی در نگاه ایشان صرفاً یک تحول داخلی در ایران نیست، بلکه بخشی از یک فرآیند تاریخی گستردهتر است که میتواند به احیای نقش تمدنی اسلام منجر شود.
این نوع نگاه را میتوان در آیات قرآن نیز مشاهده کرد. قرآن کریم بارها انسان را به مطالعه تاریخ فرا میخواند:
«قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ»
«پیش از شما سنتهایی گذشته است؛ پس در زمین بگردید و بنگرید سرانجام تکذیبکنندگان چگونه بوده است.» (آل عمران: ۱۳۷)
و نیز:
«فَاعْتَبِرُوا یَا أُولِی الْأَبْصَارِ»
«پس عبرت بگیرید ای صاحبان بصیرت.» (حشر: ۲)
در اندیشه آیتالله خامنهای نیز تاریخ صرفاً مجموعهای از وقایع گذشته نیست، بلکه عرصه ظهور سنتهای الهی و مدرسهای برای شناخت آینده است.
امید تاریخی و آیندهنگری
یکی از ارکان اصلی نظریه تمدنی ایشان، امید به آینده است. برخلاف بسیاری از نظریههای معاصر که از بحرانهای جهانی، افول ارزشها و بنبستهای تمدنی سخن میگویند، آیتالله خامنهای معتقدند که تاریخ بشر به سوی تحقق عدالت و معنویت در حرکت است.
این نگاه ریشه در وعدههای قرآنی دارد:
«وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ»
«ما اراده کردهایم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم.» (قصص: ۵)
همچنین خداوند میفرماید:
«إِنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»
«زمین را بندگان صالح من به ارث خواهند برد.» (انبیاء: ۱۰۵)
از منظر آیتالله خامنهای، تمدن نوین اسلامی را باید در پرتو همین افق قرآنی تحلیل کرد. این تمدن قرار نیست صرفاً یک قدرت سیاسی جدید باشد، بلکه گامی در جهت تحقق جامعهای عادلانهتر، انسانیتر و معنویتر است.
تمدن نوین اسلامی و انتظار مهدوی
شاید عمیقترین لایه نظری اندیشه تمدنی آیتالله خامنهای را بتوان در ارتباط آن با اندیشه مهدویت جستجو کرد. در نگاه ایشان، حرکت تمدنی مسلمانان از افق نهایی خود یعنی تحقق عدالت جهانی و حکومت صالحان جدا نیست.
البته ایشان همواره تأکید کردهاند که انتظار به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه به معنای آمادگی، تلاش و زمینهسازی برای تحقق ارزشهای الهی در جامعه است (خامنهای، ۱۳۸۱).
در حدیثی از امام جعفر صادق آمده است:
«مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَ لْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ»
«هر کس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید منتظر باشد و در عین حال به تقوا و اخلاق نیکو عمل کند.»
این روایت بهخوبی نشان میدهد که انتظار حقیقی با اصلاح فرد و جامعه پیوند خورده است؛ همان منطقی که در نظریه تمدنی آیتالله خامنهای نیز دیده میشود.
روششناسی اندیشه؛ از اجتهاد فقهی تا مهندسی تمدنی
یکی از ویژگیهای ممتاز آیتالله خامنهای که در تحلیل اندیشه ایشان کمتر مورد توجه قرار گرفته، روششناسی خاص ایشان در مواجهه با مسائل جهان معاصر است. ایشان مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را نه به صورت منفصل و جزیرهای، بلکه در چارچوب یک منظومه معرفتی تحلیل میکنند. این شیوه، ریشه در سنت اجتهاد شیعی دارد؛ سنتی که همواره کوشیده است با حفظ اصول ثابت دین، پاسخهای متناسب با شرایط متغیر زمان و مکان ارائه کند.
در این نگاه، اجتهاد تنها ابزاری برای استخراج احکام فردی نیست، بلکه روشی برای فهم واقعیتهای پیچیده اجتماعی و ارائه راهحلهای متناسب با آنها نیز به شمار میآید. آیتالله خامنهای بارها تأکید کردهاند که فقه شیعه باید بتواند نیازهای حکومت، جامعه و تمدن را پاسخ دهد و در برابر مسائل نوپدید، از ظرفیت اجتهاد پویا بهره گیرد (خامنهای، ۱۳۸۶).
این نگرش با آموزههای قرآن کریم نیز هماهنگ است. خداوند میفرماید:
«فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ»
«پس چرا از هر گروهی، جمعی کوچ نمیکنند تا در دین ژرفاندیش شوند؟» (توبه: ۱۲۲)
در این آیه، «تفقه» صرفاً به معنای دانستن احکام نیست، بلکه فهم عمیق دین برای هدایت جامعه است. از منظر آیتالله خامنهای، چنین تفقهی باید بتواند میان نصوص دینی، تجربه تاریخی و نیازهای جهان معاصر پیوند برقرار کند. همین ویژگی است که اندیشه ایشان را از یک گفتمان صرفاً سیاسی فراتر برده و به سطح یک پروژه تمدنی ارتقا میدهد.
از این منظر، میتوان گفت که آیتالله خامنهای از اجتهاد به مثابه روشی برای «مهندسی تمدنی» بهره میگیرند؛ یعنی تلاش میکنند با حفظ اصول ثابت اسلام، چارچوبی نظری برای سازماندهی حیات فردی و اجتماعی در جهان معاصر ارائه دهند.
نظریه تمدن نوین اسلامی؛ گذار از گفتمان انقلاب به گفتمان تمدن
یکی از مهمترین تحولات فکری در اندیشه آیتالله خامنهای، انتقال تدریجی گفتمان انقلاب اسلامی به گفتمان تمدن اسلامی است. در سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب، طبیعی بود که مباحثی همچون تثبیت نظام، دفاع از استقلال کشور و ساماندهی ساختارهای سیاسی در کانون توجه قرار گیرد؛ اما به مرور، افق نظری ایشان به سمت مسئلهای فراگیرتر، یعنی «تمدن نوین اسلامی»، گسترش یافت.
این تحول نشان میدهد که انقلاب اسلامی در نگاه ایشان، پایان یک مسیر نیست، بلکه آغاز فرآیندی تاریخی است. در این چارچوب، مفاهیمی چون دولت اسلامی، جامعه اسلامی، پیشرفت، عدالت، علم، فرهنگ و مقاومت، همگی در خدمت هدفی بزرگتر قرار میگیرند و آن هدف، شکلگیری تمدنی است که بتواند الگویی نو از زندگی انسانی ارائه دهد.
ویژگی این نظریه آن است که تنها بر نقد تمدن موجود استوار نیست، بلکه در پی ارائه تصویری ایجابی از آینده نیز هست. به همین دلیل، در بیانات آیتالله خامنهای همواره از «ساختن»، «پیشرفت»، «امید»، «نوآوری» و «آینده» سخن گفته میشود. این رویکرد، نظریه تمدن نوین اسلامی را از بسیاری از گفتمانهای صرفاً انتقادی متمایز میکند.
در این میان، بیانیه «گام دوم انقلاب» را میتوان یکی از منسجمترین متون نظری این رویکرد دانست؛ متنی که گذشته، حال و آینده انقلاب اسلامی را در قالب یک نقشه راه تمدنی به هم پیوند میزند و مخاطب اصلی آن را نسل جوان و آیندهساز جامعه معرفی میکند (خامنهای، ۱۳۹۷).
میراث فکری؛ فراتر از یک دوره تاریخی
هر اندیشهای که داعیه تمدنسازی دارد، باید بتواند فراتر از شرایط مقطعی و تحولات روز، ظرفیت استمرار و بازتولید داشته باشد. یکی از ویژگیهای مهم منظومه فکری آیتالله خامنهای آن است که بسیاری از مفاهیم بنیادین آن، همچون عدالت، کرامت انسانی، عقلانیت، معنویت، پیشرفت، علم و مسئولیت اجتماعی، از مفاهیمی هستند که محدود به یک مقطع تاریخی یا یک جغرافیای خاص نیستند، بلکه قابلیت گفتوگو با مسائل نوپدید جهان معاصر را نیز دارند.
از همین رو، ارزیابی جایگاه فکری ایشان تنها با تحلیل رویدادهای سیاسی یک دوره ممکن نیست، بلکه نیازمند بررسی تأثیر این منظومه بر مطالعات آینده در حوزههایی چون فقه حکومتی، فلسفه تمدن، اندیشه سیاسی اسلام، جامعهشناسی دینی و مطالعات فرهنگی است. هرچه این مباحث بیشتر موضوع پژوهشهای دانشگاهی و گفتوگوهای علمی قرار گیرند، امکان نقد، تکمیل و توسعه آنها نیز افزایش خواهد یافت.
در این چارچوب، میتوان آیتالله خامنهای را در شمار اندیشمندانی دانست که کوشیدهاند میان میراث اجتهادی شیعه و پرسشهای بنیادین جهان معاصر پلی نظری برقرار کنند. صرفنظر از ارزیابیهای گوناگون درباره این تلاش، اهمیت آن در این است که مسئله «تمدن» را بار دیگر به یکی از موضوعات اصلی اندیشه اسلامی معاصر تبدیل کرده است.
بدینسان، میراث فکری ایشان را میتوان نه مجموعهای از مواضع پراکنده، بلکه تلاشی برای شکل دادن به یک دستگاه فکری منسجم دانست که در آن فقه، اخلاق، قرآن، تاریخ، سیاست، فرهنگ و آیندهپژوهی در خدمت ترسیم افق تمدن نوین اسلامی قرار میگیرند. همین انسجام درونی است که این منظومه را به موضوعی شایسته برای پژوهشهای گستردهتر در حوزه اندیشه اسلامی معاصر تبدیل میکند.