نورنیوز-گروه سیاسی: نگاهی که از توسعه آموزش عالی فراتر رفت و به طراحی نهادهای سیاستگذار، حمایت از نخبگان، توسعه فناوریهای نوظهور و ترسیم افقهای بلندمدت برای آینده علمی کشور انجامید. بسیاری از دستاوردهای امروز ما در عرصه علم و فناوری، ریشه در همین شیوه حکمرانی علمی ایشان دارد؛ الگویی که گفتوگو، اقناع، آیندهنگری و حمایت مستمر از جامعه علمی را در کنار سیاستگذاری راهبردی قرار داده است.
گفتوگو با دانشگاه
نقطه آغاز یک الگوی حکمرانی
از بزرگترین نعمتهای زندگیام، همکاری نزدیک با رهبر شهید بوده است. بسیاری از ویژگیهای مدیریتی، اخلاقی و شخصیتی ایشان را نه از طریق نقل دیگران، بلکه از نزدیک و در جلسات تخصصی، کارشناسی و فنی مشاهده کردهام. معتقدم بخش مهمی از آنچه امروز بهعنوان سرمایه ملی در حوزه علم و فناوری کشور شناخته میشود، ریشه در نگاه راهبردی و آیندهنگر رهبر شهید دارد و بدون تردید، ایشان «معمار تحول علمی ایران» هستند.
نخستین دیدار من با ایشان به سال ۱۳۵۸ بازمیگردد؛ زمانی که فضای دانشگاهها تحت تأثیر جریانهای مختلف سیاسی قرار داشت. در آن دوران، ایشان هر هفته روزهای دوشنبه از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در مسجد دانشگاه تهران حضور مییافتند، برای دانشجویان سخنرانی میکردند، با حوصله به پرسشهای آنان پاسخ میدادند و در پایان نیز نماز جماعت را در کنار دانشجویان اقامه میکردند و به این ترتیب ارتباط مستقیم و بیواسطه ای با دانشجویان داشتند. رهبر شهید دانشگاه را محل گفتوگو میدانستند و معتقد بودند باید با نسل جوان سخن گفت، دغدغههای آنان را شنید و با استدلال و منطق به پرسشهای شان پاسخ داد. در آن سالها، دانشگاه تنها محل طرح پرسش های علمی و فرهنگی نبود، بلکه گاه تندترین اعتراضها و شدیدترین انتقادها نیز در جلسات مطرح میشد. آنچه بیش از همه برای من شگفتانگیز بود، آرامش مثالزدنی ایشان در برابر این شرایط بود. نه از شنیدن سخنان مخالف آزرده میشدند و نه اجازه میدادند فضای جلسه از مسیر گفتوگو خارج شود. ایشان همواره با استدلال، تکیه بر مبانی دینی، استناد به آیات قرآن و روایات و با رویکرد اقناع فکری به پرسشها پاسخ میدادند.
دفاع مستدل رهبر شهید از شخصیتهایی همچون شهید بهشتی، در روزگاری که آماج تهمتها بودند، نشانه شجاعت، صراحت و استواری ایشان در دفاع از حق بود. این روحیه در سالهای بعد نیز استمرار یافت و دیدارهای سالانه ایشان با دانشجویان، استادان و نخبگان، همواره جلوهای از سعهصدر، گفتوگوی منطقی و اهتمام به شنیدن دیدگاههای مختلف بود.
سیاستگذاری علمی
از شورای عالی انقلاب فرهنگی
تا نقشه جامع علمی کشور
رهبر شهید همواره سه موضوع اساسی را به دبیر و اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی یادآور میشدند و تأکید داشتند که باید در اولویت قرار گیرد: علم کشور، فرهنگ کشور و تحول در نظام آموزشوپرورش و آموزش عالی. یکی از مهمترین ثمرات این نگاه آیندهنگر، تدوین «نقشه جامع علمی کشور» بود. ایشان در سال ۱۳۸۵ و در دیدار رؤسای دانشگاهها، برای نخستینبار ضرورت تدوین یک نقشه راه جامع برای علم و فناوری کشور را مطرح کردند.
از دیگر اقدامات راهبردی ایشان، پیشنهاد تبدیل «ستاد انقلاب فرهنگی» به «شورای عالی انقلاب فرهنگی» با حضور رؤسای سه قوه بود؛ اقدامی که نقطه آغاز سیاستگذاری منسجم در حوزه علم، فرهنگ و آموزش عالی کشور به شمار میآید. در نتیجه این شیوه حکمرانی علمی رهبر شهیدمان، تحولات علمی کشور ابعاد گستردهای پیدا کرد. به طوری که در سالهای نخست انقلاب، کشور حدود ۲۵ تا ۲۶ دانشگاه جامع داشت، اما امروز این تعداد به بیش از ۲۵۰ دانشگاه جامع رسیده است. همچنین شمار مراکز آموزش عالی به حدود دو هزار و ۸۰۰ مرکز افزایش یافته است. در آغاز انقلاب اسلامی، تعداد دانشجویان کشور حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ هزار نفر بود، اما امروز این رقم به بیش از سه میلیون دانشجو رسیده است و تقریباً هیچ رشته تخصصی و دانشگاهی مهمی در جهان وجود ندارد که دانشگاهها و مراکز علمی ایران نسبت به آن بیاطلاع باشند یا در آن ورود نکرده باشند.
در دهه نخست انقلاب، نامی از ایران در نظامهای جهانی ارزیابی علم و فناوری دیده نمیشد، اما از دهه ۱۳۷۰ و بهویژه در دهههای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، نام ایران در نظامهای معتبر علمی جهان جایگاه قابل توجهی یافت.
امروز، با وجود آن که تنها حدود یک درصد جمعیت جهان در ایران زندگی میکنند، نزدیک به دو درصد تولید علم جهان به دانشمندان ایرانی اختصاص دارد. سهم ایران از تولید علم جهان در ابتدای دهه ۱۳۷۰ حدود سهدهم درصد یا حتی کمتر، بود اما طی سه دهه با جهشی چشمگیر به حدود دو درصد رسید.
حمایت از فناوریهای جدید
از نانو و هوافضا تا زیستفناوری
شکلگیری «بنیاد ملی نخبگان» از دیگر ثمرات نگاه راهبردی رهبر شهید به علم بود. توسعه فناوریهای پیشرفته، بهویژه در دهههای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، با پیگیری مستمر، مطالبهگری و نظارت دقیق ایشان بر عملکرد مسئولان کشور شتاب گرفت و به یکی از مهمترین پایههای اقتدار علمی ایران تبدیل شد. رهبر شهید بهصورت مستمر روند پیشرفت فناوری نانو را پیگیری میکردند و همواره درباره آخرین دستاوردها و برنامههای این حوزه از مسئولان پرسوجو می کردند.
در حـــــوزه هـــوافضــــا نیــــــز امــــــروز جمهوریاسلامیایران به توانایی اعزام موجود زنده به فضا و بازگرداندن سالم آن به زمین دست یافته است؛ دستاوردی که نشان میدهد ایران به باشگاه کشورهای صاحب فناوری فضایی پیوسته است. در صنعت هستهای نیز کشور تنها به دانشنظری دست نیافته، بلکه توانمندیهای فناورانه، صنعتی و کاربردی گستردهای ایجاد شده است و چنین پیشرفتی بدون معماری، هدایت و مدیریت کلان در عالیترین سطح نظام امکانپذیر نبود.
حمایت از زیستفناوری نیز از عرصههای مورد توجه رهبر شهید بود. تشویق پژوهشگران و نخبگان فعال در این حوزه موجب شد ایران امروز در تولید فرآوردههای بیولوژیک و بهویژه واکسنهای پیشرفته، در میان ۱۰ تا ۱۲ کشور برتر جهان قرار گیرد؛ در حالی که فناوری تولید واکسن از پیچیدهترین فناوریهای روز دنیا به شمار میرود.
آیندهنگری علمی
و راهبرد «ایران قوی»
ارتباط مستمر با تشکلهای دانشجویی، مدالآوران المپیادهای علمی، رؤسای دانشگاهها، دانشآموزان، معلمان و نخبگان، بخش قابل توجهی از برنامههای رهبر شهید را تشکیل میداد و این نشان میدهد که علم و فناوری در منظومه فکری ایشان یک «ابرراهبرد» برای اقتدار کشور بود.
ایشان همچنین جمعیت کشور را یکی از مؤلفههای اصلی قدرت ملی میدانستند و نسبت به نرخ رشد جمعیت توصیههای جدی داشتند. از نگاه ایشان، این موضوع باید از مسیر قانونگذاری پیگیری شود و مباحث مرتبط با جمعیت نیز در نظام آموزشوپرورش و آموزش عالی مورد توجه قرار گیرد.
رهبر شهید نسبت به علوم نوظهور نیز اهتمام ویژهای داشتند. توجه خاص به توسعه علوم شناختی و پیگیری تدوین ساختار، اساسنامه، تأمین اعتبار و تشکیل ستاد توسعه علومشناختی، نشاندهنده نگاه آیندهساز و راهبردی ایشان به فناوریهای نوین بود.
پشتیبانی مستمر از مجموعههای علمی، زمینهساز دستیابی ایران به جایگاههای ممتاز جهانی شد. اگر امروز پژوهشگاه رویان به مرجعی معتبر در حوزه درمان ناباروری و فناوریهای پیشرفته سلولهای بنیادی تبدیل شده است، این موفقیت نتیجه همین حمایتهای راهبردی رهبر شهید از علم و پژوهش است. مسیری که جمهوری اسلامی ایران در عرصه علم و فناوری پیموده، با هدایت و پشتیبانی رهبر شهید شکل گرفته و همین مسیر، مبنای تحقق راهبرد
«ایران قوی» است؛ مفهومی که همواره از سوی ایشان مورد تأکید قرار میگرفت.
از نگاه رهبر شهید، ایران قوی، ایرانی برخوردار از علوم و فناوریهای نوپدید، نوظهور و پیشرفته است؛ ایرانی که بتواند در عرصه جهانی رقابت کند، دستاوردهای علمی خود را در اختیار سایر ملتها، بهویژه کشورهای اسلامی، قرار دهد و دانشمندانی در تراز جهانی پرورش دهد که علاوه بر حضور مؤثر در مجامع علمی بینالمللی، گرهگشای مسائل و نیازهای کشور نیز باشند.
رئیس فرهنگستان علوم
ایران