نورنیوز-گروه اجتماعی: وقتی ضربالاجلهای کاری زیاد میشوند، نگرانیهای مالی ادامه پیدا میکنند یا یک الزام غیرمنتظره برای سخنرانی در جمع پیش میآید، اغلب با اضطراب به عنوان یک چالش صرفاً روانی برخورد میکنیم؛ چیزی که باید با کمی اراده بر آن غلبه کرد، اما بدن ما اضطراب را از جنبه روانی جدا نمیکند. مغز ما جزیرهای عمل نمیکند و اینطور نیست که استرس و اضطراب بین دو گوش ما محصور بماند.
این امر باعث ایجاد آبشاری سریع از تغییرات بیوشیمیایی میشود که از طریق جریان خون حرکت میکنند و به روشهای قابل اندازهگیری بر بدن تأثیر میگذارند.
تحقیقات جدید لوئیز فال(Lewis Fall)، مدرس ارشد فیزیولوژی انسانی از دانشگاه «ساوث ولز» و همکارانش این ارتباط ذهن و بدن را در لحظه ثبت کرده است.
آنها با قرار دادن داوطلبان سالم در یک آزمایش استرس آزمایشگاهی کشف کردند که استرس روانی حاد به عنوان یک کاتالیزور شیمیایی مستقیم عمل میکند.
استرس ظرف چند دقیقه، تولید مولکولهای بسیار واکنشپذیر معروف به «رادیکالهای آزاد» را افزایش میدهد. سپس این مولکولها نحوه تشکیل لختههای خون را تغییر میدهند.
به عبارت دیگر، استرس روانی میتواند خون ما را از نظر فیزیکی بازسازی کند و آن را مستعد لخته شدن کند.
دانشمندان دههها است که میدانند استرس مزمن برای قلب مضر است. مطالعات گسترده جمعیتی، بارها استرس عاطفی را به عنوان یک عامل خطر برای بیماریهای قلبی-عروقی شناسایی کردهاند. چیزی که کمتر مشخص بوده، این است که چگونه یک احساس به یک تغییر بیولوژیکی تبدیل میشود که میتواند خطر قلبی-عروقی را افزایش دهد.
وقتی استرس روانی را تجربه میکنیم، هموستاز متعادل بدن (سیستمی که جریان خون را به طور طبیعی حفظ میکند و در عین حال آماده جلوگیری از خونریزی در صورت نیاز است) مختل میشود. خون به حالتی میرسد که دانشمندان آن را حالت انعقادپذیری بیش از حد مینامند، به این معنی که احتمال لخته شدن آن بیشتر میشود، اما مکانیسم پشت این فرآیند همچنان موضوع مباحث علمی است.
برخی از متخصصان اظهار داشتند که استرس، سیستم ایمنی را فعال میکند و باعث التهاب گسترده میشود. برخی دیگر اظهار داشتند که استرس باعث میشود خون با افزایش فشار خون غلیظتر شود. این ایدهای است که به عنوان فرضیه تغلیظ خون شناخته میشود.
لوئیز فال و همکارانش به چیز متفاوتی مشکوک بودند؛ اینکه عامل اصلی، استرس اکسیداتیو است. این به معنی انفجار رادیکالهای آزاد است که توسط واکنش اساسی بدن به استرس ایجاد میشود و به عنوان یک کلید اصلی بالادستی عمل میکند که مستقیماً خواص ساختاری خون را تغییر میدهد.
آزمایش استرس
محققان برای بررسی این ایده یک مطالعه متقاطع تصادفی کنترلشده شامل ۸ مرد جوان سالم بین ۱۸ تا ۳۰ سال انجام دادند.
ممکن است این گروه به طرز شگفتآوری کوچک به نظر برسد، اما آزمایشهایی که تغییرات بیولوژیکی را در افراد واقعی تحت شرایط آزمایشگاهی کاملاً کنترلشده بررسی میکنند، پیچیده، پرزحمت و گران هستند.
مطالعاتی مانند این به جای جستجوی روندهای جمعیتی گسترده، برای کشف مکانیسمهای اساسی در بدن طراحی شدهاند.
هر شرکتکننده دو بار، با فاصله یک هفته از آزمایشگاه ما بازدید کرد. در طول یک بازدید، آنها بیصدا نشستند و استراحت کردند. در بازدید دیگر، آنها آزمایش استرس اجتماعی تریر(Trier) را انجام دادند که استانداردی طلایی در تحقیقات برای القای استرس روانی حاد است. ضمن اینکه ترتیب انجام بازدیدها کاملاً تصادفی بود.
این آزمایش به صورت عمدی ناراحتکننده طراحی شده است، زیرا منعکسکننده فشارهای اجتماعی روزمره است. به شرکتکنندگان پنج دقیقه فرصت داده شد تا قبل از ارائه آن در مقابل دوربین و هیئت داوران بیرحم، سخنرانی خود را آماده کنند. درست قبل از شروع صحبت، یادداشتهای آنها گرفته شد.
بلافاصله پس از آن از آنها خواسته شد که یک چالش حساب ذهنی را انجام دهند و از سال ۲۰۰۳ به صورت معکوس با فاصله ۱۷ سال بشمارند و هر زمان که اشتباه میکردند، باید دوباره شروع میکردند.
محققان بلافاصله قبل و بعد از هر دو جلسه، نمونه خون جمعآوری کردند و برای اندازهگیری رادیکالهای آزاد، از یک روش بسیار حساس به نام «طیفسنجی رزونانس پارامغناطیس الکترونی» استفاده کردند. آنها همچنین ساختار لختههای خون را هنگام تشکیل، تجزیه و تحلیل کردند و این امکان فراهم شد که بررسی کنند که استرس چگونه در سطح میکروسکوپی بر خون تأثیر میگذارد.
تغییرات بیولوژیکی
نتایج واضح بود. در طول جلسه استراحت آرام، شیمی خون شرکتکنندگان پایدار ماند. با این حال، پس از آزمایش استرس، دو اتفاق همزمان رخ داد؛ سطح رادیکالهای آزاد افزایش یافت و ساختار لختههای خون کاملاً تغییر کرد.
محققان افزایش رادیکال آزاد آسکوربات(ascorbate) را که نشانگر استرس اکسیداتیو است، مشاهده کردند که نشان میدهد استرس عاطفی به سرعت استرس اکسیداتیو را در بدن افزایش میدهد.
همزمان، لختههای خون تشکیلشده بزرگتر، متراکمتر و با فیبرین(fibrin) که فیبرهای پروتئینی هستند که چارچوب ساختاری لخته را فراهم میکنند، محکمتر کنار هم قرار گرفتند. آنها همچنین شواهدی یافتند که نشان میدهد استرس بخشی از سیستم انعقادی بدن را که به عنوان مسیر ذاتی شناخته میشود، فعال میکند.
شاید به همان اندازه مهم این باشد که محققان هیچ مدرکی مبنی بر تغییر ویسکوزیته یا غلظت خون توسط استرس پیدا نکردند. این موضوع، این ایده را که استرس در درجه اول با غلیظ کردن خون عمل میکند، به چالش میکشد.
در عوض، یافتههای آنها نشان میدهد که استرس، کیفیت و ساختار خود لخته را تغییر میدهد. این مشاهده شواهد جدیدی را ارائه میدهد که حتی دورههای کوتاه استرس روانی میتواند تغییرات بیولوژیکی سریع مرتبط با افزایش پتانسیل لخته شدن را ایجاد کند.
البته مطالعه ما به این معنی نیست که یک ارائه استرسزا یا یک روز سخت کاری بلافاصله باعث حمله قلبی یا سکته مغزی میشود. بیماری قلبی-عروقی بسیار پیچیدهتر از این است.
محققان میگویند یافتههای ما سرنخهای مهمی در مورد چگونگی تأثیر استرس روانی بر بدن ارائه میدهد، اما باید با احتیاط مناسب تفسیر شوند. از آنجا که این مطالعه فقط شامل ۸ مرد جوان سالم بود، مطالعات بزرگتری شامل زنان، بزرگسالان مسن و افراد مبتلا به بیماری قلبی-عروقی برای تعیین میزان کاربرد یافتهها مورد نیاز است.
این یافتهها همچنین میتواند به رویکردهای جدیدی برای کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی اشاره کنند. تحقیقات آینده به جای تمرکز صرف بر تجربه روانی استرس میتوانند بررسی کنند که آیا هدف قرار دادن مسیرهای بیوشیمیایی اساسی میتواند به محافظت از سیستم قلبی-عروقی در برابر برخی از اثرات فیزیکی استرس کمک کند یا خیر.