نورنیوز-گروه اجتماعی: پارک ملی کویر به عنوان بزرگترین پارک ملی خشکی ایران و یکی از بکرترین زیستگاههای طبیعی کشور، سالهاست نقشی کلیدی در حفاظت از گونههای شاخص حیات وحش ایفا میکند. بخشی از این منطقه ارزشمند در جنوب شهرستان گرمسار در استان سمنان واقع شده و به دلیل نبود سکونتگاههای انسانی، فعالیتهای معدنی و چرای دام در محدوده پارک، از معدود زیستگاههای کاملا طبیعی ایران به شمار میرود.
در گستره پهناور این پارک، چشماندازهای متنوعی از دشتهای بیابانی، تپهماهورها و کوهستانهای کمارتفاع در کنار زیستبومهای منحصر به فرد کویری شکل گرفته است؛ شرایطی که زیستگاه مناسبی برای دهها گونه جانوری و گیاهی فراهم کرده است.
پارک ملی کویر طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین کانونهای حفاظت از حیات وحش کشور تبدیل شده و گونههایی نظیر گورخر ایرانی، جبیر، قوچ و میش، کل و بز، کاراکال، گربه شنی و انواع پرندگان شکاری در آن زیست میکنند.
بر اساس مطالعات سازمان حفاظت محیط زیست، تاکنون بیش از ۲۰۰ گونه جانوری شامل پستانداران، پرندگان و خزندگان و بیش از ۳۵۰ گونه گیاهی در این منطقه شناسایی شده است؛ ظرفیتی که جایگاه پارک ملی کویر را در میان مناطق چهارگانه محیط زیست کشور برجسته کرده است.
در میان برنامههای حفاظتی اجرا شده در این منطقه، طرح احیای گورخر ایرانی به عنوان یکی از موفقترین طرحهای بازمعرفی گونههای حیات وحش در کشور شناخته میشود؛ طرحی که توانست گونهای منقرض شده در این زیستگاه را بار دیگر به طبیعت کویر بازگرداند.
رضا ابوللی، رییس پارک ملی کویر گرمسار، ویژگیهای منحصربهفرد پارک ملی کویر، تنوع زیستی این منطقه، مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی، روند احیای گورخر ایرانی، دستاوردهای اجرای طرح بازمعرفی این گونه، وضعیت زادآوری و آخرین شرایط حفاظتی گورخر ایرانی پرداخت.
پارک ملی کویر؛ تنها زیستگاه بکر بدون تعارض انسانی
مهمترین ویژگیهایی که پارک ملی کویر را از سایر مناطق حفاظتشده کشور متمایز میکند، چیست؟
ابوللی: پارک ملی کویر از نظر وسعت، ارزش حفاظتی و شرایط اکولوژیکی یکی از مهمترین مناطق حفاظتشده کشور به شمار میرود و بزرگترین پارک ملی خشکی ایران است. این منطقه به دلیل نبود هرگونه فعالیت معدنی، سکونتگاه انسانی و چرای دام در محدوده پارک، از معدود زیستگاههای کاملا بکر کشور محسوب میشود و نقش مهمی در حفاظت از گونههای شاخص جانوری و اکوسیستمهای کویری دارد.
وضعیت تنوع زیستی پارک ملی کویر چگونه است و چه گونههایی در این منطقه زیست میکنند؟
ابوللی: بر اساس مطالعات انجام شده، بیش از ۲۰۰ گونه جانوری و بیش از ۳۵۰ گونه گیاهی در پارک ملی کویر شناسایی شده است. گورخر ایرانی، جبیر، قوچ و میش، کل و بز، کاراکال، گربه شنی، روباه شنی، انواع پرندگان شکاری، بزمجه و گونههای مختلف مار از مهمترین گونههای شاخص جانوری این پارک هستند.
مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی پیش روی پارک ملی کویر چیست؟
ابوللی: مهمترین چالش زیستمحیطی پارک ملی کویر، تغییرات اقلیمی و تداوم خشکسالیها است. کاهش بارندگی و افت دبی چشمهها به طور مستقیم بر زیستگاههای طبیعی و تامین آب مورد نیاز حیات وحش تاثیر میگذارد و از مهمترین دغدغههای حفاظتی منطقه محسوب میشود.
گورخر ایرانی در چه شرایطی قرار داشت که اجرای طرح احیا و بازمعرفی آن در پارک ملی کویر ضرورت پیدا کرد؟
ابوللی: گورخر ایرانی در پارک ملی کویر دچار انقراض محلی شده بود و آخرین گله ثبت شده آن شامل ۱۳ رأس بود که در سال ۱۳۶۳ مشاهده شد. شکار غیرمجاز و ضعف حفاظت در دهههای گذشته مهمترین عامل حذف این گونه از زیستگاه تاریخی خود بود. به همین دلیل، طرح بازمعرفی گورخر ایرانی از سال ۱۳۹۶ آغاز و در سال ۱۳۹۷ وارد مرحله اجرایی شد و گورخرها از سایت تکثیر پارک ملی توران، سایت تکثیر یزد و مرکز تکثیر کرمان به پارک ملی کویر منتقل شدند.
اجرای طرح احیای گورخر ایرانی چه روندی را طی کرد و اکنون این طرح به چه نتایجی رسیده است؟
ابوللی: اجرای طرح با انتقال ۱۰ رأس گور ایرانی از سایت تکثیر توران آغاز شد که متاسفانه پنج رأس آن تلف شدند و طرح تا مرز شکست پیش رفت.
در ادامه چهار رأس از سایت تکثیر یزد و ۱۱ رأس از سایت تکثیر کرمان به پارک ملی کویر منتقل شدند و با تداوم برنامههای حفاظتی، جمعیت این گونه اکنون به ۵۵ رأس رسیده است.تامین آبشخور، قرنطینه دامپزشکی، حفاظت فیزیکی از زیستگاه و رهاسازی تدریجی گورخرها از مهمترین اقدامات انجام شده در این طرح است.
در سالهای ابتدایی اجرای طرح و در دوره نگهداری در سایتهای تکثیر، تلفات کرهها بالا بود و گاهی از پنج تولد، چهار کره از بین میرفت.
وضعیت زادآوری گورخر ایرانی پس از اجرای طرح احیا چگونه است؟
ابوللی: پس از رهاسازی گورخرها در طبیعت، شرایط تغییر کرد و اکنون حدود ۸۰ درصد کرههای متولد شده به جمعیت طبیعی اضافه میشوند.روند زادآوری طی سالهای اخیر مثبت و پایدار بوده و امسال نیز پنج کره سالم به جمعیت گورخرهای پارک افزوده شده است.
با توجه به افزایش جمعیت گورخر ایرانی، آیا میتوان گفت این گونه از خطر انقراض خارج شده است؟
ابوللی: با وجود افزایش جمعیت و بهبود وضعیت در سطح محلی، هنوز نمیتوان این گونه را خارج از خطر دانست. جمعیت فعلی همچنان شکننده است و گورخر ایرانی در سطح ملی در زمره گونههای تهدید شده قرار دارد.
ایرنا