نورنیوز-گروه اجتماعی: وضعیت اکوسیستمهای دریایی ایران طی سالهای اخیر تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله توسعه بیضابطه سواحل، آلودگیهای صنعتی و نفتی، صید بیرویه و پیامدهای تغییرات اقلیمی قرار گرفته است. در همین راستا با شهرام فداکار، مدیرکل دفتر زیستبومها و سواحل دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره وضعیت خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، چالشهای اصلی این پهنههای آبی و راهکارهای حفاظت از آنها گفتوگو کردهایم.
ارزیابی شما از وضعیت فعلی اکوسیستمهای دریایی ایران، بهویژه خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر چیست؟
واقعیت این است که اکوسیستمهای دریایی کشور با فشارهای متعددی مواجه هستند. بهرهبرداری از منابع آبزی در سالهای اخیر روندی داشته که نشان میدهد بسیاری از ذخایر دریایی با کاهش مواجه شدهاند. بررسی آمارهای 10 تا 20 سال گذشته نیز مؤید این موضوع است که برخی از این اکوسیستمها نتوانستهاند خود را بهطور کامل بازسازی کنند و به همین دلیل خدمات اکولوژیکی آنها به تدریج در حال کاهش است.
از سوی دیگر توسعه در سواحل کشور، بهویژه در شمال، موجب محدود شدن دسترسی عمومی به سواحل شده است. ساختوسازهای گسترده، افزایش جمعیت، تغییر کاربری اراضی و تصرف عرصههای ساحلی هر کدام بهتنهایی چالشهای بزرگی برای محیط زیست دریایی کشور ایجاد کردهاند.
مهمترین تهدیدهای محیط زیستی دریاهای کشور
مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی پیش روی دریاهای کشور را چه میدانید؟
آلودگیهای نفتی، صید و بهرهبرداری بیرویه از منابع، توسعه صنایع انرژی، تردد شناورها و همچنین آثار تغییرات اقلیمی از مهمترین تهدیدهای موجود هستند. در خلیج فارس به دلیل تراکم بالای فعالیتهای صنعتی و انرژی، فشارهای محیط زیستی بسیار جدی است.
دریای عمان نسبت به خلیج فارس شرایط بهتری دارد اما مطالعات اخیر نشان میدهد این پهنه آبی نیز کاملاً مصون از آلودگی نیست. هرچند هنوز حجم توسعه در این منطقه به اندازه خلیج فارس نیست اما باید توجه داشت که هر اکوسیستمی ظرفیت تحمل مشخصی دارد و نباید تصور کنیم که امکان بهرهبرداری نامحدود از آن وجود دارد.
در دریای خزر نیز علاوه بر آلودگیها، تغییرات اقلیمی و کاهش تراز آب دریا از مهمترین چالشها محسوب میشوند. این پدیده پیامدهای گستردهای برای سواحل، زیستگاهها و فعالیتهای اقتصادی وابسته به دریا به همراه دارد.
به نظر شما برای نجات اکوسیستمهای دریایی کشور، مهمترین اقدامات فوری چیست؟
برای هر دریا باید متناسب با شرایط آن برنامهریزی شود. در خلیج فارس مهمترین موضوع کنترل توسعههای جدید و ارتقای استانداردهای زیستمحیطی صنایع مستقر است. صنایع باید از فناوریها و استانداردهای روز دنیا استفاده کنند تا میزان آلودگی و خسارات وارده به محیط زیست کاهش یابد.
همچنین احیای زیستگاههای آسیبدیده باید با استفاده از آخرین روشهای علمی در دستور کار قرار گیرد. تجربههای موفقی در این زمینه داشتهایم که نشان میدهد اجرای برنامههای احیایی میتواند نتایج مثبتی به همراه داشته باشد.
یکی از مهمترین خلأهای موجود نیز ضعف در حوزه حفاظت و پایش است. باید از فناوریهای نوین برای پایش مستمر دریاها استفاده کنیم و ظرفیتهای حفاظتی را ارتقا دهیم.
وضعیت دریای عمان را چگونه ارزیابی میکنید؟
در مورد دریای عمان هنوز فرصت مناسبی برای اصلاح مسیر وجود دارد. بسیاری از طرحهای توسعهای که برای سواحل مکران در نظر گرفته شدهاند باید مجدداً مورد بازنگری قرار گیرند. لازم است ضرورت اجرای این طرحها، ظرفیتهای محیطی منطقه و پیامدهای اقلیمی آنها دوباره بررسی شود.
هنوز توسعه گسترده در این منطقه رخ نداده اما زیرساختهای آن در حال شکلگیری است. بنابراین اکنون بهترین زمان برای اصلاح استانداردها، بازنگری ظرفیتها و جلوگیری از تکرار اشتباهاتی است که در برخی دیگر از مناطق ساحلی کشور رخ داده است.
وضعیت دریای خزر را چگونه میبینید؟
دریای خزر با مجموعهای از چالشها مواجه است. کاهش تراز آب دریا بر اثر تغییرات اقلیمی و خشکسالی یکی از مهمترین این چالشهاست. از سوی دیگر بخش زیادی از سواحل این دریا طی سالهای گذشته تحت تأثیر ساختوسازها و تغییر کاربریها قرار گرفته است.
امروز اگر در امتداد سواحل خزر حرکت کنید، در بسیاری از نقاط دسترسی عمومی به ساحل بسیار محدود شده است. علاوه بر این، رودخانههایی که به خزر وارد میشوند نیز در بسیاری از موارد تحت تأثیر انواع مداخلات انسانی قرار گرفتهاند و کمتر رودخانهای را میتوان یافت که بدون آسیب و آلودگی به دریا برسد.
چرا هنوز شاهد استقرار گسترده سامانههای پایش لحظهای در مناطق حساس دریایی نیستیم؟
بخشی از این اقدامات در حال انجام است و نمیتوان گفت هیچ فعالیتی صورت نگرفته است. برخی صنایع و مجموعهها از سامانههای پایش استفاده میکنند اما واقعیت این است که این اقدامات کافی نیست.
با توجه به افزایش فشارهای محیط زیستی، توسعه فعالیتهای صنعتی و رشد آلایندهها، لازم است سامانههای پایش توسعه بیشتری پیدا کنند و پوشش کاملتری بر مناطق حساس و صنعتی داشته باشند.
وضعیت گونههای ارزشمند دریایی از جمله لاکپشتهای دریایی، جنگلهای مانگرو و پستانداران دریایی چگونه است؟
برای حفاظت از گونههای در معرض خطر، برنامههای ملی مشخصی تدوین شده است. در مورد لاکپشتهای دریایی و سایر گونههای ارزشمند، برنامههای اقدام ملی در حال اجراست و بخشی از اقدامات نیز در سطح منطقهای و از طریق همکاریهای بینالمللی دنبال میشود.
برای برخی گونهها مطالعات تخصصی در حال انجام است و پیشبینی میشود تا پایان سال بخش مهمی از اقدامات اجرایی پیشبینی شده به سرانجام برسد.
آخرین وضعیت بررسی خسارتهای زیستمحیطی ناشی از جنگ در خلیج فارس به کجا رسیده است؟
در همه جنگهای دنیا، محیط زیست یکی از مظلومترین قربانیان است. در مورد خسارتهای وارد شده به محیط زیست دریایی نیز بررسیها همچنان ادامه دارد و هنوز جمعبندی نهایی انجام نشده است.
کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست در حال انجام مطالعات میدانی، بررسی تصاویر ماهوارهای و ارزیابی دقیق مناطق آسیبدیده هستند. در برخی مناطق دسترسی برای بررسیهای تخصصی تازه پس از پایان شرایط بحرانی فراهم شده و به همین دلیل روند مطالعات همچنان ادامه دارد.
پس از تکمیل بررسیها و نهایی شدن گزارشهای کارشناسی، نتایج بهصورت رسمی از سوی سازمان حفاظت محیط زیست اعلام خواهد شد.