زنبورها با مغزی به اندازه کنجد فکر می‌کنند

نورنیوز-گرو اجتماعی: پژوهشگران فنلاندی کشف کردند زنبورهای بامبل (زنبورهای گرده‌افشان) با وجود اینکه مغزشان به اندازه یک دانه کنجد است، قادرند مشکلات پیچیده را بدون آموزش قبلی حل کنند.

 وبگاه اِن‌پی‌آر در گزارشی آورده است:

بیش از یک قرن پیش، ولفگانگ کوهلر (Wolfgang Köhler)، روان‌شناس آلمانی، آزمایشی انجام داد که بعدها به یکی از مشهورترین آزمایش‌های تاریخ روان‌شناسی تبدیل شد: او یک موز را در ارتفاع بالایی آویزان کرد طوری که دست شامپانزه‌ها به آن نمی‌رسید. او چند جعبه در نزدیکی آن گذاشت. شامپانزه خیلی زود جعبه‌ها را روی هم چید، بالا رفت و موز را برداشت. این نشانه‌ای از حل مسئله بدون آموزش قبلی بود.

از آن زمان، پژوهشگران آزمایش‌های مشابهی روی پرندگان و فیل‌ها انجام داده‌اند و هر دو گروه موفق بودند.

آزمایش زنبورها چگونه انجام شد؟

اولی لوکولا (Olli Loukola)، بوم‌شناس رفتاری از دانشگاه تورکو فنلاند، از خود پرسید: آیا زنبورهای بامبل با آن مغز کوچکشان می‌توانند چنین کاری انجام دهند؟ او در پژوهش خود پی برد که پاسخ این سؤال مثبت است و جزئیات آن را در نشریه معتبر سایِنس/ Science منتشر کرد.

لوکولا ابتدا زنبورها را آموزش داد تا یک دایره آبی را با جایزه شیرین مرتبط بدانند. زنبورها در این کار بسیار سریع هستند. سپس او زنبورها را در محفظه‌ای قرار داد که در سقف آن همان دایره آبی (بدون ماده شیرین) چسبانده شده بود. ارتفاع محفظه حدود ۲.۵ سانتی‌متر بود؛ یعنی آن‌قدر کوتاه که زنبورها نه می‌توانستند بایستند و به سقف برسند و نه می‌توانستند پرواز کنند. در کف محفظه هم یک توپ اسفنجی کوچک قرار داشت.

زنبورها توانستند توپ را زیر آن دایره آبی بغلتانند، روی توپ بایستند و به دایره آبی روی سقف برسند. آن‌جا ماده شیرینی نبود، اما زنبورها از قبل یاد گرفته بودند که دایره آبی یعنی جایزه. به این ترتیب، آن‌ها توانایی خود را در حل مسئله نشان دادند.

لوکولا می‌گوید: آزمایش را چالش‌برانگیز طراحی کردم. زنبورها واقعاً باید مسئله را درک می‌کردند. انتظار چنین موفقیت فوق‌العاده‌ای را نداشتم. حتی مغزهای بسیار ریز هم می‌توانند مسائل پیچیده را حل کنند.

نتایج شگفت‌انگیز

در فیلم‌های ضبط‌شده، زنبورها توپ را می‌گیرند و جابه‌جا می‌کنند. لوکولا می‌گوید: زنبورهای بامبل عاشق غلتاندن توپ هستند. حدود سه‌چهارم آن‌ها توپ را زیر دایره آبی حرکت دادند، روی توپ رفتند و به جایزه رسیدند.

تصادف یا درک واقعی؟

پس از این آزمایش برای پژوهشگران سؤال دیگری پیش آمد: آیا زنبورها واقعاً می‌دانستند چه کار می‌کنند؟ شاید آن‌ها فقط با توپ بازی می‌کردند و رسیدن به زیر دایره آبی تصادفی بود.

لوکولا برای روشن‌شدن این موضوع، آزمایش دوم را طراحی کرد. او موانعی در محفظه قرار داد تا دایره آبی از دید زنبورها پنهان شود. زنبورها فقط در صورتی می‌توانستند دایره را ببینند که مانع را دور بزنند. توپ هم در بخش دیگری از محفظه گذاشته شد.

نتیجه این بار حتی بهتر از قبل بود: حدود ۸۰ درصد زنبورهای جدید توانستند توپ را زیر دایره آبی بغلتانند. این یعنی زنبورها نمی‌توانستند به شانس تکیه کنند؛ آن‌ها واقعاً مسئله را درک کرده بودند و به صورت هدفمند عمل می‌کردند.

لوکولا می‌گوید: این آزمایش نشان داد که زنبورها مسئله را آگاهانه و با درک حل می‌کنند، نه تصادفی.

اهمیت کشف

کت هوبایتر (Cat Hobaiter)، نخستی‌شناس دانشگاه سنت اندروز، می‌گوید: ما همیشه فکر می‌کردیم هرچه مغز بزرگ‌تر باشد، توانایی بیشتری دارد. پی‌بردن به این توانایی در زنبورها واقعاً فوق‌العاده است. مغزهای هوشمند در شکل‌ها و اندازه‌های بسیار متنوعی هستند.

چرا این مهارت در طبیعت مفید است؟

لوکولا می‌گوید انعطاف‌پذیری شناختی زنبورها در طبیعت به کارشان می‌آید. مثلاً وقتی گل‌ها ناگهان کم می‌شوند، زنبورها باید راه‌هایی جدید برای پیداکردن غذا ابداع کنند.

آینده تحقیقات

لوکولا می‌خواهد حرکات بدن و رفتارهای زنبورها را بررسی کند تا ببیند آیا نشانه‌هایی از لحظه اشراق (درک ناگهانی راه‌حل) در آن‌ها وجود دارد یا خیر. او معتقد است هنوز محدودیت واقعی توانایی زنبورها را کشف نکرده است و شگفتی‌های بیشتری در راه است.