نورنیوز-گروه اجتماعی: احسان قبول در نشست «اینترنت و زیستبوم علم در ایران؛ تأملی بر نسبت محدودیتهای اینترنت و حیات علمی در ایران» که در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی برگزار شد، موضوع اینترنت و دیپلماسی علمی را از مسائل بدیهی دانست و گفت: در مفهوم واژه اینترنت، شبکهسازی از طریق فضای دیجیتال مطرح است و دیپلماسی نیز موضوع ارتباط یک کشور با سایر کشورها را در بر میگیرد؛ بنابراین هر دو مفهوم بر ارتباط و شبکهسازی بنا شدهاند.
وی افزود: آموزش عالی دارای ابعاد آموزشی، پژوهشی، فناوری، فرهنگی و اقتصاد دانشبنیان است و اینترنت در شرایط امروز هم بهعنوان ابزار و هم بهعنوان محیط عمل میکند و بدون آن، تحقق این اهداف پنجگانه امکانپذیر نیست.
دنیای بدون اینترنت اساساً قابل تصور نیست
رئیس مرکز همکاریهای علمی و بینالمللی وزارت علوم با اشاره به مفهوم «دیپلماسی علمی مجازی»، گفت: در این الگو دیگر نیازی به سفر فیزیکی برای برقراری ارتباط علمی وجود ندارد و این مفهوم بهویژه در دوران کرونا اهمیت خود را نشان داد. امروز، دنیای بدون اینترنت اساساً قابل تصور نیست. موضوع دیگر نیز هوش مصنوعی است که امروز در هر سیاستگذاری جای خود را باز کرده است و ورود به این عرصه بدون اینترنت قابل تصور نیست.
قبول در مورد تجربههای اخیر گفت: دیپلماسی علمی در کشور ما در دوره جنگ ۴۰ روزه و پس از جنگ به دلیل قطع اینترنت عملاً متوقف شد. در آن دوره ما نیز تا سوم یا چهارم فروردین هیچ دسترسی ارتباطی نداشتیم و پس از آن بود که توانستیم ارتباط بین وزیر علوم و ۱۲ وزیر در سایر کشورها را برقرار کنیم. پس از آن توانستیم ۱۰ برنامه همکاری مشترک از جمله توافقهایی با ترکیه و بلاروس ایجاد کنیم و همچنین مقدمه شرکت وزیر علوم در اجلاس آینده شانگهای در مینسک که هفته آینده برگزار خواهد شد، فراهم شد.
رئیس مرکز همکاریهای علمی و بینالمللی وزارت علوم با اشاره به برخی اهداف در زمینه دیپلماسی علمی در برنامه هفتم توسعه، ادامه داد: در برنامه هفتم مسئولیتهایی برای وزارت علوم، دانشگاهها و پارکها تعریف شده است. رئیسجمهور نیز این برنامه هفتم را به عنوان برنامه خود انتخاب کرده و برنامههای وزارت علوم نیز بر اساس آن تدوین شده است. در این برنامه اهدافی مانند مرجعیت علمی در دنیا و منطقه برای کشور تعریف شده است، اما در سالهای اخیر روند تولید علمی ایران با افت مواجه شده است. ۴ سال پیش ما به جایگاه ۱۴ دنیا رسیده بودیم، اما در حال حاضر در جایگاه ۱۸ دنیا قرار داریم.
وی ادامه داد: در این مدت میزان انتشار مقالات ما منفی شده است؛ در حالی که در این مدت ترکیه ۲۰.۵ درصد و عربستان ۱۸.۵ درصد رشد داشتهاند. در صورت تداوم این روند، ایران طی دو سال آینده ممکن است از فهرست ۲۰ کشور اول دنیا در زمینه انتشار مقالات خارج شود.
نقش محدودیت اینترنت در افت علمی کشور
قبول با اشاره به تأثیر قطعی اینترنت، گفت: در این ۴ سال بارها کشور تجربه قطع اینترنت را داشته است و تاثیر آن قابل مشاهده است. در دورههایی که اینترنت قطع یا محدود بوده، حتی اساتید امکان انتشار مقالات خود یا دسترسی به آخرین یافتههای علمی جهان را نداشتند. این قطع دسترسی اینترنت اختلالاتی را در زنجیره علم و فناوری کشور ایجاد کرد و این موضوع در کنار سایر مشکلات مانند کمانگیزگی و سیاهنمایی در مورد انتشار مقالات و ... ابزار پژوهش را نیز دچار مشکل کرد.
وی با اشاره به ماده دیگری از قانون برنامه هفتم توسعه در مورد بهکارگیری ظرفیت دیاسپورای ایرانی، گفت: در برنامه هفتم توسعه، استفاده از ظرفیت ایرانیان مقیم خارج مورد توجه قرار گرفته و شورایی به ریاست رئیسجمهور برای این موضوع تشکیل شده که در آن ۴ طرح اصلی در حوزه استفاده از ظرفیت دیاسپورای ایرانی تعریف شده است.
۴ طرحی که قطع اینترنت آن را متوقف کرد
رئیس مرکز همکاریهای علمی و بینالمللی وزارت علوم ادامه داد: این طرحها شامل «۱۰۰۰ پارسا» با مشارکت ایرانیان خارج از کشور، «۱۰۰۰ کلاس آموزشی»، اتصال ۱۰۰۰ واحد فناور به شرکتهای دانشبنیان و همچنین برگزاری ۱۰۰۰ رویداد فرهنگی است. در این برنامهها حتی پیشبینی شده است که بخشی از کلاسهای آموزشی بهصورت مجازی برگزار شود و اساتید ایرانی خارج از کشور در آن مشارکت داشته باشند؛ ولی بدون دسترسی پایدار به اینترنت این طرحها عملاً قابل اجرا نیست. در حوزه اقتصاد دانشبنیان نیز اینترنت نقشی شبیه اکسیژن دارد و بدون آن امکان توسعه وجود ندارد.
قبول با بیان اینکه در شرایط فعلی ارتباطات بینالملل از جمله اعزام رایزنهای علمی و اجرای برنامههای مشترک با محدودیتهای مالی و اجرایی مواجه شده است، افزود: در کشورهایی که کرسیهای زبان و ادبیات فارسی دارند، این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار است. در این شرایط استفاده از ابزارهای مجازی در دستور کار قرار گرفته و حتی در مکاتبات رسمی نیز پیشنهاد شده است به جای فرستادن استاد یا ارسال فیزیکی کتاب، از ظرفیت آموزش مجازی و کتابخانههای مجازی استفاده شود.
رئیس مرکز همکاریهای علمی و بینالمللی وزارت علوم با اشاره به عضویت ۲۱ دانشگاه ایران در اجلاسهای شانگهای و بریکس، گفت: این دانشگاهها میتوانند هر ماه و هر هفته از طریق اینترنت ارتباط برقرار کنند و برنامه داشته باشند، ولی وقتی باکس ایران خالی دیده شود، چه تصویری از ما به عنوان «دیگری» در ذهن خارجی شکل میگیرد؟ در شرایطی که کشور بارها دچار خاموشی اینترنت شده، عمل نکردن به تعهدات میتواند تصویر منفی از کشور در نگاه شرکای علمی ایجاد کند و این مسئله در بلندمدت خطرناک است.
وی با اشاره به هدف جذب ۳۲۰ هزار دانشجوی خارجی در برنامه هفتم توسعه، گفت: کیفیت زیرساختهای ارتباطی در شکلگیری تصویر این دانشجویان از ایران بسیار مؤثر خواهد بود. وقتی دانشجوی عراقی یا افغانستانی وارد ایران شود، با وضعیت اینترنت چه تصوری از ایران خواهد داشت و چگونه میخواهد برای ایران تبلیغ کند؟
قبول با تأکید بر اهمیت تدوین بسته حمایتی برای اینترنت، تصریح کرد: برای تداوم فعالیتهای علمی و فناورانه باید بستهای حمایتی و باز برای اساتید، پژوهشگران و فناوران تعریف شود. هرچند که فعالیت یک روزنامهنگار و یا فعال مجازی اهمیت دارد، ولی این فعالیت کوتاهمدت است، اما فعالیت پژوهشگران و فناوران پایدار است. بنابراین لازم است بسته ویژهای برای دیپلماسی علمی طراحی شود تا افراد فعال در حوزه بینالملل بتوانند بدون اختلال، نقش خود را در توسعه علمی کشور ایفا کنند.