نورنیوز-گروه فرهنگی: این کارگردان سینمایی گفت: در زمان ساخت فیلم آژانس شیشه ای عدهای نمی خواستند، این فیلم ساخته شود اما من فکر می کردم, باید ساخته شود.
در ادامه مشروح نشستی که در آن روایت ساخت «آژانس شیشهای» و سینمای جنگ مطرح شده، میخوانیم:
دومین روز از برنامه «روایت جنگ در دل جنگ» یکشنبه ۳خرداد در سالروز آزادسازی خرمشهر با نمایش و نشست مستندهای «خرمشهر» ساخته هوشنگ توکلی، «کربلای۵» ساخته جواد شمقدری و «بکوبید دهلها» ساخته جمال شورجه در سالن سیفالله داد سازمان سینمایی برگزار شد.
کامران ملکی که اجرای برنامه را برعهده داشت، با اشاره به رونمایی از نسخه اسکن شده آثار پخش شده توسط فیلمخانه ملی ایران گفت: سینمای ایران ویترین فرهنگی کشور است و آنچه این ویترین را سبب شده، سینمای جنگ، مقاومت و دفاع مقدس است. امروز در خدمت شاخصه، الگو و افتخار این گونه سینمایی هستیم. افرادی برخواسته از دفاع مقدس که تکهای از حافظه تاریخی این کشور را به تصویر کشیدند. هوشنگ توکلی میراث سینمای انقلاب و دفاع مقدس بوده و جواد شمقدری نیز از پایهگذاران سازمان سینمایی محسوب میشود. یادمان نمیرود که رهبر شهید همواره شمقدری را آقا جواد خطاب میکردند.
این منتقد درباره برنامه «روایت جنگ در دل جنگ» ادامه داد: امروز قصد داریم روایت جنگ در دوران دفاع مقدس اول را به جنگ دوازده روزه و جنگ اخیر پیوند بزنیم. امیدواریم این جلسه راهگشای فیلمسازانی باشد که پای به عرصه دفاع مقدس گذاشتهاند.
وی با اشاره به اینکه امروز مستند «بکوبید دهلها» ساخته جمال شورجه پخش شد، گفت: متاسفانه آقای شورجه به دلیل کسالت در این جلسه حضور ندارند اما فرزند ایشان، علی شورجه به نمایندگی از او در جمع ما هستند.
جواد شمقدری با افشای مخالفتهای گسترده با تولید فیلم «آژانس شیشهای»، بر نقش خود در حمایت از ساخته شدن این اثر ماندگار ابراهیم حاتمیکیا در برابر جریانهای مخالف تأکید کرد.مدیریت فرهنگی از پشتوانههای مهم کار فرهنگی است
در ادامه جواد شمقدری ضمن یاد کردن از مدیران درگذشته سازمان سینمایی؛ مهدی مسعود شاهی و علیرضا سجادپور ادامه داد: در ساخت و تولید مستند «کربلای۵» آقای مسعودشاهی نقش ویژهای داشتند. قطعا اگر یک اتفاق فرهنگی درست در کشور رخ میدهد حتما مدیریت فرهنگی پای کار است. حوزه سینما عرصهای فردی همچون شعر و شاعری نیست و نیاز به حمایتهای جدی و سنگین دارد؛ خصوصا که در سالهای اخیر ساخت و تولید فیلم با هزینههای سنگینی همراه شده است.
این کارگردان با بیان اینکه سینما نباید مونوپل جریاناتی باشد که دارای سرمایه هستند، افزود: در این شرایط عدهای از فیلمسازان به سراغ ساخت فیلم تجاری رفتهاند و موارد مطرح شده در فیلمها به گونهای بوده که حریمهای بسیاری شکسته شده است. مدیریت فرهنگی یکی از پشتوانههای مهم کار فرهنگی است. متاسفانه در دوره ای تا حدودی نسبت به سینمای جنگ نوعی بیاعتنایی صورت گرفت. بعدها در سال ۶۴ با حمایت مهدی مسعودشاهی، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی شکل گرفت و مسئولیت پشتیبانی از سینمای دفاع مقدس به این مجموعه واگذار شد.
این مدیر فرهنگی خاطرنشان کرد: آن زمان فکر کردیم باید در اهواز پایگاهی ایجاد شود تا بتوان کارها را سامان داد. در آن زمان، با حمایت آقای مسجد جامعی خانهای در اهواز تهیه شد که قرارگاه مرکزی کربلا نام گرفت و به عنوان یک پاتوق فرهنگی مشهور شد. ضمن اینکه در دوران دفاع مقدس اول این تفکر وجود داشت که باید افرادی از عوامل سینما وارد فضای کار در جبهههای جنگ شوند.
وی ادامه داد: من با آقای آیت سیفی تماس گرفتم که آن مقطع مشعول تحصیل در رشته فیزیک هستهای در دانشگاه بهشتی بود. او تنها چند ساعتی فرصت داشت تا وسایل خود را جمع کرده و برای به تصویر کشیدن عملیات کربلای پنج وارد جبهه شود.
کارگردان «طوفان شن» بیان داشت: در زمان جنگ وسایلی همچون دوربین دیجیتال دراختیار نداشتیم و نمیتوانستیم برای مدت طولانی فیلمبرداری کنیم. به عنوان مثال، برای ساخت یک فیلم ۱۶ میلیمتری تنها به میزان ۱۰۰ دقیقه ضبط نگاتیو به همراه داشتیم. ضمن اینکه برای عملیات کربلای پنج برای اولین بار نگاتیو ۳۵ میلیمتری به صحنه بردیم و به دلیل محدودیتها، نهایتا ۵۰ دقیقه امکان فیلمبرداری داشتیم. این موضوع باعث شد دست به انتخاب زده و ریسکهایی را صورت دهیم. بعدها با ورود دوربین یوماتیک به جبهههای جنگ، مجموعههایی همچون روایت فتح شکل گرفت. ضمن اینکه در زمینه صدا نیز با محدودیت مواجه بودیم و اسحاق خانزادی تلاشهای بسیاری را برای فیلم «کربلای۵» به انجام رساند.
وی یادآور شد: امروز در دورهای با شرایط تازه و متفاوت قرار داریم و زمانی که به این موقعیتها نگاه میکنیم، متوجه میشویم که مقطع کنونی دارای تفاوتهای زیادی نسبت به جنگ تحمیلی اول است. در آن دوره نیروی اعتقادی و جهادی میان رزمندهها وجود داشت با این وجود طیف گستردهتری از جامعه درگیر این فضا نبودند. اما اکنون بسیاری از افراد جامعه درگیر جنگ بوده و گروههای اجتماعی مختلفی حداقل به لحاظ ذهنی درگیر جنگ هستند.
شمقدری با بیان اینکه در جنگ تحمیلی اول بسیاری از افراد جامعه نسبت به انجام عملیاتهای نظامی بیتفاوت بودند، خاطرنشان کرد: بر خلاف آن مقطع در دوره کنونی نسل زد علاقهای به مذاکره ندارند و میخواهند با انجام عملیات نظامی، ایران به یکی از قدرتهای دنیا تبدیل شود. همه ما وظیفه داریم در این راستا قدمهایی برداریم تا موقعیت فعلی حفظ شده و ارتقا پیدا کند. حرکتی که امروز در سازمان سینمایی شکل گرفته باید در تمام ابعاد وزارتخانه گسترش پیدا کرده و در جهت رفع کاستیها اقدام موثری صورت گیرد.
وی در خصوص ایده تشکیل قرارگاهی جهت هم افزایی اندیشه و فکر میان فیلمسازان قدیم و تازهنفس حوزه دفاع مقدس گفت: زمانی که خرمشهر فتح شد، شور و حال آن اتفاق باعث شد این شهر تا چندین ماه جنب و جوشی شگفت انگیز را تجربه کند و توسط گروههای مختلف بازدیدهایی از آن صورت گیرد. اما پس از آن مقطع، دیگر خرمشهر خط درگیری محسوب نمیشد و عراق نیز از منطقه کاملا دست کشید. بزرگترین میراث هر کشور، میراث فرهنگی است و در این میان، دفاع مقدس همچون گنجینهای گرانبها است. رهبر شهید نیز بر بیکرانگی این حوزه تاکید داشتند.
شمقدری ادامه داد: در مقطعی عدهای تصور میکردند که دیگر زمان مربوط به جنگ سپری شده و پایان یافته است؛ اما به باور من اگر میخواهیم به استقلال، آزادی و اهداف طراحی شده در ابتدای انقلاب دست یابیم و بخواهیم از هویت ایرانی خود دفاع کنیم، باید به دوران دفاع مقدس بازگردیم و به آن رجوع کنیم. نیاز است همچنان درباره آن مقطع فیلمها و مستندهایی ساخته شود، همچنان که فیلمهایی که در دوران جنگ ساخته شدند یک گنجینه به حساب میآیند. فیلمهایی همچون «روایت فتح» به ما نشان میدهد که آن دوران به چه صورتی بوده است. به عقیده من این موضوع مرهون روایتی است که در دوران دفاع مقدس شکل گرفت.
این مدیر فرهنگی با بیان اینکه باید تحلیلی از دوران دفاع مقدس ارائه شود، بیان داشت: فیلمهای سینمایی اولیه از زمان جنگ تحمیلی اول دارای وجه تبلیغاتی بود که البته تصمیم درستی به شمار میرفت. در دوره بعدی، فیلمها شکل حماسی به خود میگیرند چراکه قهرمانیهای فراوانی در آن مقطع صورت گرفت و شخصیتهای برجستهای قد علم کردند. پس از جنگ این سوال به وجود آمد که دوران دفاع مقدس چه ویژگیهایی داشته و میان نخبگان در حوزههای ادبیات و سینما گفتمانهایی تحلیلی با هدف واکاوی انگیزههایی نظیر شهادت طلبی به وجود آمد.
وی ادامه داد: در مقطعی دیگر، تیر خلاص به سینمای دفاع مقدس زده شد و شرایطی به وجود آمد که حتی نیروهای بسیجی مورد انکار قرار میگرفتند و عدهای نسبت به شکلگیری انقلاب اعتراض داشتند. سپس برخی فیلمها با هدف مطرح کردن تلخیها به سمت سیاهنمایی حرکت کرد و این اتفاق نامبارکی بود که در آن زمان شکل گرفت. گویی سینمای دفاع مقدس در نوعی سردرگمی به سر میبرد و حتی برخی فیلمها وجوهی خودنمایانه پیدا کردند. امروز با وقوع جنگ تحمیلی دوم و سوم، فضایی متفاوت شکل گرفته است و باید مسیر ایجاد راههای انحرافی بسته شوند.
شمقدری با اشاره به اینکه در مقاطعی شاهد فیلمهایی بودیم که نگاهی طنزآمیز به دفاع مقدس داشتند، گفت: اولین فیلم در این فضا اثری قابل قبول بود اما بعدها شرایط به گونهای رقم خورد که رهبر شهید زمانی که من در سازمان سینمایی مسئولیت داشتم از من خواستند مراقبت کنم تا چنین فیلمهایی ساخته نشود.
باند و جناح در حوزه فرهنگ راه ندارد
وی با اشاره به فیلم «آژانس شیشهای» ساخته ابراهیم حاتمیکیا، افزود: در مقطعی معتقد بودم که این اثر بهترین فیلم مربوط به دوران دفاع مقدس است. در زمان ساخته شدن این فیلم، جریانی که اتفاقا توسط افراد معتقد شکل گرفته بود عقیده داشتند که این فیلم نباید ساخته شود. من فیلمنامه را خواندم و متوجه اشکالاتی شدم اما فکر کردم این فیلم نیز دارای نگاه خاص خود است و نباید جلوی ساخت آن را گرفت؛ به همین خاطر در مسیر جلوگیری از تولید این اثر مشارکت نکردم. زمانی که خبر به رهبر شهید میرسد، ایشان میفرماید اینکه جانبازی نیاز دارد حتما به آلمان اعزام شود، هر طور که هست باید این کار صورت گیرد. این پیغام به ابراهیم حاتمیکیا میرسد و در نهایت سکانسی در فیلم قرارمیگیرد که مطابق آن، جانباز با هلیکوپتر اعزام میشود.
شمقدری ادامه داد: باند و جناح در حوزه فرهنگ راه ندارد و حتی عرصههای مهم سیاست و اقتصاد نیز ذیل حوزه فرهنگ تعریف میشوند. وقتی با نگاه فرهنگی به مسائل توجه شود، نتیجه متفاوتی به دست میآید. رهبر شهید در حوزه فرهنگ و هنر دارای نگاه ویژهای بودند. زمانی که برای نمایش فیلم «تاراج» ساخته ایرج قادری مشکلاتی به وجود آمده بود من به دفتر ریاست جمهوری و نزد مشاور فرهنگی رهبر شهید مراجعه کردم. به من اطلاع دادند که حضرت آقا روی این اثر نگاه منفی ندارند. همین موضوع باعث شد تا با خود بیاندیشیم که باید ذهن خود را اصلاح کنم. بعدها و زمانی که فیلم را دیدم متوجه شدم که با فیلمی خوب مواجه هستیم.
جایی که خیال، اندیشه و فکر هنرمند کار میکند، مدیریت فرهنگی نباید به وسیله سانسور با آن مقابله کند.
در ادامه طبق اعلام روابط عمومی سازمان سینمایی , هوشنگ توکلی در خصوص ساخته شدن فیلم «خرمشهر» گفت: انسان همواره با سرنوشت خود درگیر است و سرنوشت گاهی همراه و گاهی مقابل فرد قرار میگیرد. من این شانس را داشتهام که همواره در بزنگاههایی حضور داشته باشم و با حوادث و شخصیتهایی ویژه رو به رو شوم.
وی با اشاره به خاطرات خود از سالهای اول انقلاب، ادامه داد: زمانی که وارد وزارت فرهنگ و آموزش عالی شدیم، شهید رجایی از ما خواست تا در پروژه فرهنگ و هنر حضور داشته باشیم. متاسفانه این حوزه توسط مدیران دولت موقت آسیب دیده و به دو وزارت خانه «فرهنگ» و «علوم» تبدیل شده بود و شاهد بودیم که بحران فراوانی در این حوزه وجود داشت. در ۳۱ شهریور سال ۵۹ دور یکدیگر جمع شدیم و درست در همان زمان، هواپیماهای عراقی از بالای سر ما عبور کردند.
توکلی ادامه داد: خبر رسید که چندین نقطه در تهران مورد اصابت قرار گرفته است. در واقع همان روز جنگندههای دشمن برای اولین بار خود را به تهران رساندند. این موضوع جرقهای در ذهن من ایجاد کرد که مهمترین اتفاق، ضبط و ثبت این حوادث و خرابیهای ناشی از حمله دشمن است. در آن دوران به همراه بسیاری از بزرگان سینمای ایران کنار یکدیگر جمع شدیم و تصمیم گروهی بر این شد که در خط اول جبهه حاضر شده و نسبت به ضبط وقایع اقدام کنیم.
توکلی با بیان اینکه پنج روز پس از حمله صدام به ایران، فیلمسازانی عازم نقاط مختلف جبهههای جنگ شدند، یادآور شد: نتیجه فعالیت فیلمسازان در صحنه نبرد باعث شد تا یکی از معتبرترین آرشیوهای مربوط به دوران جنگ در جهان شکل بگیرد که هماکنون در فیلمخانه ملی ایران نگهداری میشود. برای مثال به خاطر دارم که زنده یاد ریپور دوربین خود را روی تانک قرار داده بود و توسط حرکت پن، خطوط حمله دشمن را میدیدیم؛ فیلمی که یکی از زیباترین تصاویر مربوط به دوران جنگ به شمار میرود.
وی ادامه داد: من در حماسه فتح خرمشهر به صورت اتفاقی حضور داشتم، چراکه مسئولیت تولید فیلم برعهده من بود و تمام گروههایی که تقاضای حضور در خط اول و دوم جبهه جنگ را داشتند باید مجوز خود را از من دریافت میکردند. آن زمان برخی از فیلمسازان گرفتار گلوگاههای بوروکراتیک شده و نمیتوانستند در خطوط اول جنگ حاضر شوند و من تصمیم گرفتم ریشه این مشکل را پیدا کنم. همزمان نیروی دریایی برای انجام عملیاتی در حال آماده سازی بود و از من خواستند تا فیلمی در این خصوص کارگردانی کنم. به همراه نریمان پیران که یکی از فیلمبرداران مهم آن زمان بود، 10 حلقه نگاتیو تهیه کردم. پس از آن به اتمام رسیدن پروژه مربوط به نیروی دریایی، وارد خرمشهر شدیم؛ شهری که البته با خاک یکسان شده بود. تنها ظرف مدت ۱۰ ساعت اول تمام موهای من از شدت غم و قصه سفید شدند.
این بازیگر ادامه داد: «خرمشهر» فیلمی است که روایت آن از اشغال شهر توسط سگها آغاز میشود و با به دنیا آمدن یک کودک به پایان میرسد. به دلیل ذهنیت عجول و بدبین مدیریت آن دوره، این فیلم با سانسور شدید مواجه شد و همچنان هم پس از نزدیک به چهل و پنج سال این اثر در محاق است. به عنوان نمونه متاسفانه تصاویر مربوط به سگها از این فیلم حذف شدند.
توکلی با اشاره به دوران دفاع مقدس بیان کرد: جنگ تحمیلی اول با اضطرابهای جنگ قدرت در داخل ایران همراه بود. گروههای معاند و مقابل نظام و همچنین گروههای بینابین، شرایط و بحرانهایی را در حوزه جنگ و دفاع مقدس به وجود آوردند و متاسفانه تحلیلهای غلط به ما آسیب زد. از آنجایی که جنگ برای ما دفاع مقدس بود، بنابراین فیلمی ضد جنگ امکان ساخت پیدا نمیکرد. به عقیده من این واژه ایرانی و ملی نیست و باید رفتارها در این خصوص تغییر کند.
وی با بیان اینکه بازگشت به گذشته خصوصا در زمان بحرانها دارای اهمیت بسیار زیادی است، ادامه داد: زمانی که هنرمند دچار بحران میشود، متوقف شده و به عقب بازمیگردد. مدیریت کلان کشورداری نیز به همین گونه است و باید اشتباهاتی که رخ داده است، توسط اهالی قلم و دستاندرکاران مورد توجه قرار گرفته و به جهت ایجاد اصلاح، نوعی بازگشت به گذشته صورت بگیرد.
توکلی با اشاره به مسئله ممیزی نیز گفت: سانسور یعنی شخصی عقاید من را قبول ندارد و این امری غلط است. گاهی فردی فرهیخته اثری را تولید میکند که لازم است با جهانبینی وسیعتری با آن رو به رو شد. سانسور باید جایی اتفاق بیفتد که در نتیجه آن، از ساخت و تولید آثار نازل جلوگیری شود. متاسفانه طراز فرهنگی و فکری انقلاب توسط عدهای از بین رفته است. جایی که خیال، اندیشه و فکر هنرمند کار میکند، مدیریت فرهنگی نباید به وسیله سانسور با آن مقابله کند. متاسفانه از سازمان سینمایی در شرایط فعلی حمایتی صورت نمیگیرد و همین موضوع باعث میشود که این نهاد نتواند کاری موثر را صورت دهد.
کارگردان مستند «خرمشهر» بیان کرد: کشور در شرایط خاصی قرار دارد و آسمان ایران را اهریمن در اختیار گرفته است. جنگ با اهریمن توسط توپ و تانک به نتیجه نمیرسد و طبق اسطورهها، شر اهریمن با دعا دفع میشود. متاسفانه حوادث تلخی رخ داده که طی آن عزیزان خود را از دست دادیم؛ اما شاهد بودیم که مردم به میدان آمدند. از زمانی که مردم در میادین شهرهای مختلف کشور حاضر شدند، فشار آمریکا کمتر شده است. باید فرصت دهیم تا مدیران بالادستی نظام خود را اصلاح کرده و مردم دوشادوش آنها از این وطن دفاع کنند.
یک ملت دچار رستاخیز شده تبدیل به ملت میشوند
در این برنامه رائد فریدزاده رئیس سازمان سینمایی که برای تقدیر از فیلمسازان حاضر در جلسه در مراسم حضور داشت در سخنانی گفت: به طور معمول در چنین جلساتی بیشتر شونده هستم و از نکات مطرح شده در این نشست که به درستی مطرح شد نیز مواردی را آموختم. زمانی که در واقعه ملی آزادسازی و فتح خرمشهر تصاویر مربوط به خیل جمعیت را به تماشا مینشینیم، متوجه میشویم که در این واقعه یک ملت دچار رستاخیز شده و تبدیل به ملت میشوند.
وی ادامه داد: باید دید چه بر ما گذشته که از این حافظه، خاطره و موضوع ملت شدن دور شدهایم. زمانی که گفته میشود جنگ برکاتی را به همراه خود دارد باید به این نکته اشاره شود که در میان بحرانها و زمانی که یک خانه آتش گرفته است، کسی در پی این موضوع نیست که تفکر سیاسی فردی که در خانه قرار گرفته به چه صورت است و او به چه جناحی تعلق داشته و دارای چه دیدگاه و ذائقهای است؛ بلکه در این زمان همه افراد تلاش میکنند تا خانه را نجات داده و حفظ کنند.
معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی خاطرنشان کرد: جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان از این حیث برای نسل قدیمیتر یک فرصت بود چراکه این افراد ممکن است در برخی مقاطع نسبت به نسل جوان دلسرد شده و دارای این دلمشغولی باشند که این افراد چگونه میخواهند کشور را حفظ کنند. اما زمانی که پای وطن، اعتقاد و ایمان در میان است، همان نسل جوان که در میدان حضور دارند، ایستادگی کرده، از وطن خود دفاع میکنند و تبدیل به مردمی میشوند که در هنگام آزادسازی خرمشهر شاهد آن بودیم و این موضوع مایه دلگرمی است.
فریدزاده با اشاره به جنگ دوازده روزه و رمضان بیان کرد: از طرف دیگر، نسل جوانی که از حافظه تاریخی فاصله گرفته و آن دوران را دور میداند، میتواند آن حس مشترک را که زمینه ساز ایجاد یک ملت واحد است تجربه کند؛ حسی که درون خود تکثر و تنوع را میپذیرد، آن را قبول دارد و پای اصولی خدشه ناپذیر میایستد و برای کشور خود حاضر است حتی جان خود را هم فدا کند. امیدوارم که به امید خدا دست اهریمن از این سرزمین دور شود و خداوند نگاه خاص و ویژهای به مردمان این کشور داشته باشد.
برخی ناخواسته به ارزشها ظلم میکنند
علی اکبر علیزاده مشاور وزیر و مدیر دفتر امور ایثارگران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هم در سخنانی گفت: آنچه که شیرازه وجودی دفاع، مقاومت و ایثار است زیر سایه باور و حس معنوی این ماجرا قرار داشته و با بلوف و شعار نمیشود آنها را ترویج کرد. این حقیقت باید نزد صاحبان واقعی، دانشمندان این عرصه و صاحبدلان باشد. در غیر اینصورت هویت موضوع دچار خدشه میشود. متاسفانه برخی نقاب ارزشی میزنند و به طور ناخواسته به ارزشها ظلم میکنند.
در پایان این برنامه با حضور رائد فریدزاده رئیس سازمان سینمایی، نیکنام حسینی پور رییس مرکز روابط عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد و علی اکبر علیزاده از هوشنگ توکلی، جواد شمقدری و جمال شورجه با اهدای لوح تقدیر قدردانی شد.
این برنامه توسط سازمان سینمایی و با همکاری فیلمخانه ملی ایران و دفتر امور ایثارگران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طی دو روز برگزار شد.