نورنیوز-گروه اجتماعی: دکتر محمد جواد هدایتشده، با اشاره به اینکه «جنگ» از نظر علم پزشکی قانونی جزو حوادث دستهجمعی محسوب می شود؛ زیرا تعداد پیکر کشتهها معمولا زیاد میشود، افزود: در این حوادث که تعداد کشتهها از ۱۰ نفر بیشتر است، دستورالعملهای خاصی برای مدیریت اجساد وجود دارد که بینالمللی است.
وی افزود: این دستورالعملهای بین المللی در هر کشور بومیسازی میشود که آنها باید جامع، کامل، شفاف و همه فهم باشد، محدودیت نداشته باشد و در هر ساعتی از شبانهروز کارایی داشته باشد.
رئیس تالار تشریح سازمان پزشکی قانونی استان تهران ادامه داد: جنگ ۱۲ روزه، اولین تجربه جنگی ما بعد از دفاع مقدس بود که در آن متوجه شدیم این دستورالعمل نیاز به تغییراتی دارد که آن را تا جنگ ۴۰ روزه اصلاح کردیم. به عنوان مثال ظرفیت سردخانهها را افزایش دادیم و از گروههای جهادی برای انتقال پیکرها و سایر اقدامات غیرپزشکی کمک گرفتیم.
در شرایط عادی روزانه ۴۵ جسد دریافت میکنیم
وی افزود: اداره کل پزشکی قانونی استان تهران روزانه میانگین ۴۵ جسد دریافت میکند، اما در شرایط جنگی، علاوه بر این خدمات ما پیکر شهدا را نیز باید تعیین هویت کنیم. برای این شرایط حساس، ما تیمهای بحران داریم که شامل حدود ۱۵ نفر هستند که پزشکان نیز در آن حضور دارند و اقدامات لازم برای تعیین هویت را انجام میدهد. در جنگ وقتی اولین حملات صورت گرفت همه این افراد که آنکال هستند، فراخوانده شدند و در سولهها کار خود را آغاز کردند.
در جنگها مهم ترین اقدام پزشکی قانونی، احراز هویت است
این متخصص پزشک قانونی ادامه داد: در جنگ، فرم هایی برای پزشکان سالن تشریح تهیه شد تا روند تشخیص هویت و شناسایی تسریع شود. همچنین سازوکاری ایجاد کردیم تا از وسایل همراه شهدا برای تعیین هویتشان استفاده شود؛ زیرا در جنگ، مهم ترین اقدام پزشکی قانونی، احراز هویت پیکر جانباختگان جنگی است.
احراز هویت اجساد چه مراحلی دارد؟
دکتر هدایتشده گفت: احراز هویت دارای مراحل متعددی است. در ابتدا سعی میکنیم با چهرهنگاری و انگشتنگاری، هویت فرد را تشخیص دهیم، اگر نشد سعی میکنیم با برخی مشخصات ظاهری پیکرها مثل فرم دندانها، جای جراحی و غیره هویت را تشخیص دهیم. اگر با هیچکدام از این دو روش هویت جسد محرز نشد، سراغ آزمایش DNA می رویم.
اهمیت جمعآوری و مدیریت و انتقال اجساد در صحنه حوادث
وی افزود: وقتی حادثه دسته جمعی مثل سقوط هواپیما رخ میدهد، باید فرمانده عملیاتی در محل حادثه حضور داشته باشد تا مدیریت و انتقال اجساد به صورت علمی صورت گیرد تا روند احراز هویت راحتتر انجام شود؛ اما در جنگها چون نقاط مورد حمله متعدد بود، نمیشد این تیمها در محل حضور داشته باشند؛ بنابراین نیروهای امدادی پیکر شهدا را جمعآوری کرده و بعد با کمک بهشت زهرا (س) به سالنهای ما منتقل میکردند.
رئیس تالار تشریح مرکز تشخیصی و آزمایشگاهی پزشکی قانونی استان تهران ادامه داد: بعد از هر حمله در جنگ ۱۲ روزه اجساد به سوله مدیریت بحران منتقل میشدند و همان جا معاینه و مراحل تشخیص هویت را انجام میدادند؛ اما در جنگ ۴۰ روزه که به نظر می رسید تعداد شهدا بیشتر شود، به سوله مشترک منتقل شدیم تا همزمان تعداد پیکرهای بیشتری را بررسی کنیم.
این متخصص پزشکی قانونی ادامه داد: جمعآوری پیکر مطهر شهدا خیلی اهمیت دارد، ما به سازمانهای امدادی اعلام میکنیم که مثلا مشخص باشد هر پیکر از کجا پیدا شده، وسایل همراه جسد را با پیکر به پزشکی قانونی منتقل کنند و مثلاً اینگونه نباشد که قطعات متعلق به چند پیکر در یک کاور قرار بگیرد.
هنر پزشکی قانونی در تشخیص پیکرهای متلاشی است
دکتر هدایتشده در پاسخ به این سوال که احراز هویت پیکرشهدای سوخته و قطعه قطعه شده چگونه انجام میشود، گفت: وقتی جسد کامل باشد و چهرهاش مشخص باشد احراز هویت بسیار ساده است؛ اما هنر پزشکی قانونی دقیقا در تشخیص پیکرهایی است که یکپارچگی ندارند، چهرهشان از بین رفته باشد، بخشی از اندام ها نباشد و در کل پیکر سوخته یا تکه تکه شده باشد.
وی افزود: برای تعیین هویت این افراد، هر عضو، اندام یا قطعه کدگذاری میشود، از هر کدام نمونه DNA دریافت میشود و بعد در بخش ژنتیک، پروفایل ژنتیک تکتک آنها استخراج میشود.
رئیس تالار تشریح پزشکی قانونی تهران ادامه داد: وقتی فردی از خانواده شهدا به ما مراجعه کرده و عنوان میکند که گمشدهای دارد، ما از آنها نمونه ژنتیکی دریافت میکنیم و بعد با تک تک نمونههایی که از پیکرها و قطعهها استخراج کردهایم، مطابقت میدهیم و اینگونه مطابقت DNA خانوادهها با پیکر بررسی میشود. سوختگی زغالی شدید، متلاشی شدن پیکر یا صدمات متعدد بدنی در پی آوار یا انفجارها از جمله علل فوت قربانیان جنگ بود.
این متخصص پزشک قانونی با بیان اینکه از خانواده شهدای جنگ نمونه خون دریافت میکنند، ادامه داد: در کشور ما، مانند تمامی کشورهای دنیا، بانک ژنتیک برای همه افراد وجود ندارد و فقط بانک اثرانگشت داریم. وقتی خانوادهها به ما مراجعه میکنند از آنها نمونه خون دریافت میکنیم و اینگونه برای آنها نیز پروفایل تهیه میکنیم که در صورت نیاز از آن استفاده کنیم.
[پذیرش روزی ۴۵ جسد در پزشکی قانونی تهران/ نحوه شناسایی گمشدگان و تشخیص هویت شهدای جنگ]
دکتر هدایتشده گفت: تنها در برخی موارد خاص، چون دیگر سلول سالمی وجود ندارد که هسته آن شکافته شود و کروموزومها استخراج شوند؛ متأسفانه این پیکرها قابل شناسایی نیستند که این موارد بسیار نادرند؛ اما در جنگ اخیر نیز شاهد آن بودیم. علاوه بر این در برخی موارد شاهد هستیم که فردی در کانون حمله یا انفجار بوده و دیگر هیچ چیزی حتی پیکر تکه تکه شده یا سوخته نیز از فرد باقی نماند.
وی افزود: برای این افراد طبق دستور قضائی و بعد از انجام تحقیقات اگر ثابت شود که در زمان حمله فرد در آنجا حضور داشته، برای فرد گواهی فوت صادر می شود تا مراحل قانونی طی شود؛ اما جواز دفنی دیگر نیاز نیست.
در جنگ علت فوت اولویت ندارد
معاینه هر پیکر حدود ۱۰ دقیقه زمان میبرد
این متخصص پزشکی قانونی با اشاره به اینکه مشخص کردن علت فوت نیز از جمله وظایف پزشکی قانونی است، ادامه داد: در حادثههای غیر جنگی، معمولا هویت مشخص است و علت فوت برای ما مهم است که مثلا فرد خودکشی کرده، به قتل رسیده و غیره. اما در حوادث جنگی علت فوت ها معمولاً مشخص هستند و شامل انفجار و آوار و ترکش هستند.
رئیس تالار تشریح سازمان پزشکی قانونی استان تهران گفت: بر همین اساس در جنگ، جز در موارد خاص، معاینه هر جسد حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زمان می برد و زمان، بیشتر برای تعیین هویت می ماند که نمونه DNA آن بعدا در آزمایشگاه بررسی میشود و حدود چند روز تا یک هفته زمان میبرد تا هویت محرز شود.
وی افزود: اگر پیکر سالم بود و نیاز به تشخیص هویت نبود، نهایتا تا ۷۲ ساعت پیکر برای انجام مراسم کفن و دفن تحویل خانوادهها میشد.
وی در پاسخ به این سوال که این شغل وجه مثبتی دارد یا خیر؟ افزود: در کار ما هیچ بخش خوب یا خاطره خوبی وجود ندارد زیرا همیشه بدترین و آخرین بخش کار با ماست؛ اما همین که ما تلاش میکنیم از چندتار مو، چند تکه از بدن و غیره هویت فرد را تشخیص دهیم و با این کار از اضطراب خانوادهها بکاهیم و تکلیفشان را درباره عزیزشان معلوم کنیم و به التیام روانی شان کمک کنیم، به نظرم همین لحظه بهترین بخش کار ماست.
رئیس تالار تشریح پزشکی قانونی تهران درباره بدترین خاطراتش از جنگ ادامه داد: بیشتر پیکرهایی که برای ما میآوردند در اثر حملات شبانه کشته شده بودند. به خاطر دارم در جنگ ۱۲ روزه پیکر دختر حدود ۱۲ سالهای را با پتو برای ما آوردند و مشخص بود این دختر در آرامش شب به خواب رفته بود؛ اما هیجوقت بیدار نشده بود.
این متخصص پزشکی قانونی ادامه داد: همچنین در جنگ ۴۰ روزه، یک استخوان دست دختر ۴ سالهای را دیدم که النگو بر دست داشت؛ اما هیچ اثری از باقی پیکرش وجود نداشت و دیدن این صحنه بسیار برایم دردناک بود. همچنین بارها دیدم که اجساد کودکان و نوزادان به همراه عروسکهایشان روی میز تشریح ما بودند که واقعا ناراحت کننده بود. همچنین دیدن زنان باردار یا افراد مسنی که زخم عمل قلبشان هنوز تازه بود واقعا صحنههای بدی بودند که در خاطر ما می مانند.
دیدن پیکر شهدا برای ما دردناک بود
دکتر هدایتشده در پاسخ به این سوال که آیا دیدن اجساد برای پزشکان پزشکی قانونی عادی شده است؟ گفت: با وجود اینکه کار ما دیدن اجساد است و دیدن جنازه برای من و همکارانم تازگی ندارد؛ اما در دیدن برخی صحنهها مثل جنگ، احساساتمان بر منطقمان قالب میشود و بارها پیش آمده که در حین کارمان اشک ریختیم، اما باید کارمان را نیز انجام می دادیم.
وی افزود: همه پزشکان ما مسئولیت پذیر و متعهد هستند و کسی از کارش کم نمیگذاشت، اما بارها پیش میآمد که همکارانم از دیدن این چنین صحنهها احساساتی می شدند، با وجود اینکه هر لحظه ممکن بود مرکز ما نیز مورد حمله قرار گیرد، همکارانم ۲۴ ساعته پای کار بودند تا پیکر شهدا را زودتر تحویل خانوادههایشان دهیم.
همکاران پزشک قانونی در جنگ رمضان فشار زیادی را تحمل کردند
بارها بر سر اجساد اشک ریختیم؛ اما کار حرفهایمان را نیز انجام دادیم
رئیس تالار تشریح سازمان پزشکی قانونی استان تهران گفت: همکاران ما در جنگ رمضان فشار زیادی را تحمل کردند زیرا کار کردن زیر بمباران، نگرانی برای خانوادههای خود و دیدن هموطنانشان در این شرایط واقعا برای هر کسی آزار دهنده است. من و همکارانم بارها بر سر اجساد اشک ریختیم اما کار حرفهایمان را نیز انجام دادیم.
وی افزود: وقتی کار معاینه و تعیین علت فوت تمام میشود، جواز دفن صادر شده و پیکر به خانواده فرد تحویل داده میشود. اگر فردی کسی را نداشته باشد که دنبالش بیایند، پیکر بعد از یک ماه به سازمان بهشتزهرا برای دفن منتقل میشود.
مردم بدون آموزش دیدن، کمک نکنند
جمعآوری پیکر نیز یک علم است
وی گفت: بارها در حوادث دسته جمعی مشاهده کردیم که مردم عادی به قصد کمک برای انتقال و جابهجایی پیکر کشتهشدگان آنها را منتقل میکنند که این امر درست نیست. زیرا این اتفاق باعث می شود روند شناسایی و احراز هویت با مشکل مواجه شود و خود امر جمعآوری پیکر نیز یک علم است، بنابراین اگر کسی قصد کمک دارد باید برود در مراکزی مثل هلال احمر آموزش ببیند و بعد به این کار مشغول شود.
این متخصص پزشکی قانونی ادامه داد: تاریخ نشان داده که بسیاری از آتشبسها نقض شدهاند و جنگ دوباره از سر گرفته شده است، بر همین اساس ما نیز از جنگ ۴۰ روزه به بعد هر روز آماده هستیم تا درصورت بروز هر اتفاقی، تیمهای بحران ما سریعا وارد عمل شوند.
دکتر هدایت شده گفت: پزشکی قانونی در هر حادثه دسته جمعی، با تعیین هویت افراد جانباخته تکلیف نهایی را مشخص می کند در همین راستا لازم است که وزارت کشور از نظر تجهیزات فنی، نیروی انسانی و فضا این سازمان را تقویت کند تا بتوانیم بهترین عملکرد را داشته باشیم.ما تلاش کردیم بعد از جنگ ۱۲ روزه نواقص را رفع کنیم و در جنگ ۴۰ روزه سربلند بیرون آمدیم.