فارسی
احسان هوشمند:

تورم در ایران در دوره‌های جنگی از سال ۱۳۲۰ تا ۱۴۰۵

تورم یکی از پدیده‌های مؤثر بر ساختار اقتصادی کشور است که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم، تولید، توزیع و مصرف و در یک معنا شئون مختلف زندگی روزمره عموم شهروندان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تورم تابعی از سیاست‌های پولی و معرف وضعیت اقتصادی کشور هم قلمداد می‌شود.

تورم در ایران در دوره‌های جنگی از سال 1320 تا 1405
۰ دقیقه

نورنیوز-گروه اقتصادی: ایران در تاریخ معاصر چند بحران جنگی را تجربه کرده است. در جنگ نخست جهانی به دلیل اشغال بخش‌هایی از ایران توسط قوای عثمانی و روسیه، تشتت در میان نیروهای سیاسی کشور، بی‌ثباتی و تغییر پی‌درپی دولت‌ها و تزلزل در اداره کشور، وقوع برخی شورش‌های سیاسی و عشایری، وضعیت اقتصادی کشور با بحران بزرگی دست به گریبان بود. هرچند گزارش دقیقی از میزان تورم در ایران در آن دوره در دسترس نیست، اما برخی گزارش‌های اقتصادی حاکی از وقوع قحطی و گسترش کم‌سابقه فقر و فاقه در بسیاری از گوشه و کنار کشور است. با تثبیت اوضاع سیاسی ایران در دوره رضاشاه، به‌تدریج وضعیت اقتصادی کشور نیز به ثبات نسبی رسید. به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸، نرخ تورم کشور تک‌رقمی شد و به حدود هشت تا ۸.۸ درصد رسید. اما با کشیده‌شدن پای ایران به جنگ جهانی دوم، به یکباره کشور شاهد وقوع تورم لگام‌گسیخته بی‌سابقه‌ای شد. در سال ۱۳۲۰، سالی که از میانه آن ایران توسط متفقین، یعنی شوروی و انگلستان اشغال شد، نرخ تورم با صعودی چشمگیر به ۵.۴۹ درصد رسید و در سال ۱۳۲۱ تورم همچنان با رشد بی‌سابقه‌ای دست‌به‌گریبان بود و به رقم ۲.۹۶ درصد رسید. در سال ۱۳۲۲ نرخ تورم از این هم بدتر شد و با سه‌رقمی‌شدن تورم، رکوردی تاریخی بر جای گذارد. در سال ۱۳۲۲، یعنی در دومین سال اشغال ایران، نرخ تورم به رکورد بی‌سابقه ۵.۱۱۰ درصد رسید که این رکورد همچنان بالاترین نرخ تورم کشور در ۹ دهه معاصر محسوب می‌شود. این نرخ در سال ۱۳۲۳ به‌شدت کاهشی شد و به نرخ ۷.۲ درصد تورم سالانه رسید و در سال ۱۳۲۴ حتی از این هم فراتر رفت و نرخ تورم منفی و به منفی ۴.۱۴ درصد رسید. در سال‌های پس از اشغال ایران در جنگ دوم بین‌الملل هم روند تورم چندان رشد نکرد و حتی در سال ۱۳۲۹ به منفی ۲.۱۷ درصد در سال رسید. در سال‌های بعد نیز نرخ تورم هیچ‌گاه فراتر از ۲۰ درصد را تجربه نکرد تا سال‌های میانی دهه ۵۰ که کشور با موج تازه از تورم روبه‌رو شد و در سال ۱۳۵۶ نرخ تورم به ۱.۲۵ درصد رسید. افزایش نرخ تورم در میانه سال‌های دهه ۵۰ با نارضایتی اجتماعی روبه‌رو شد.
با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، کشور با بحران درگیری‌های خون‌بار غرب کشور مواجه شد. این درگیری‌ها در تابستان ۱۳۵۹ اوج خود را پشت گذاشت و البته در ابتدای پاییز ۱۳۵۹ حملات عراق به ایران آغاز شد و جنگ به مدت هشت سال تا سال ۱۳۶۷ استمرار داشت. در سال ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸، علی‌رغم درگیری‌های غم‌انگیز داخلی در غرب کشور، نرخ تورم از ۱۲ درصد فراتر نرفت. در سال ۱۳۵۹ نرخ تورم به ۵.۲۳ درصد بالغ شد. یعنی نسبت به سال پیش از آن، دو برابر شد. در سال ۱۳۶۰ نرخ تورم تا حدودی کاهشی شد و تا سال ۱۳۶۴ روند کاهشی‌شدن تورم تا حدود ۹.۶ درصد استمرار داشت. از سال ۱۳۶۵ که تورم با رشد زیاد به ۷.۲۳ درصد رسید، نرخ تورم همچنان روند صعودی داشت. در سال ۱۳۶۶ نرخ تورم سالانه به ۷.۲۷ درصد رسید و در سال ۱۳۶۷ باز هم این روند افزایشی بود و به تورم ۹.۲۸ درصد رسید. پس از خاتمه جنگ، نوسانات نرخ تورم ادامه داشت و در سال ۱۳۷۳ نرخ تورم به ۲.۳۵ درصد و در سال ۱۳۷۴ به ۴.۴۹ درصد رسید. پس از آن نرخ تورم تا حدودی تعدیل شد و تا سال ۱۳۸۷ که تورم دوباره به ۴.۲۵ درصد رسید. در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ تورم دو‌باره به بالای ۳۰ درصد بالغ شد. تورم تک‌رقمی‌شده کشور در سال ۱۳۹۷ با اعمال تحریم‌های جدید آمریکا باز به بالای ۳۱ درصد و در سال‌های بعد به بالای ۴۰ درصد بالغ شد و در سال ۱۴۰۱ به ۱.۵۳ درصد رسید.
در سال ۱۴۰۵ ایران بار دیگر شرایط جنگی را تجربه کرد و در دو نوبت مورد تهاجم آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. یعنی بر استمرار شرایط تحریمی و تشدید آن، به صورت مستقیم نیز کشور شرایط جنگی را دوباره تجربه کرد. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، در فروردین‌ماه ۱۴۰۵ تورم نقطه به نقطه کشور به رقم نگران‌کننده ۵.۷۳ درصد رسیده است. اگر این روند استمرار داشته باشد، نرخ تورم در کشور پس از ۵۰ سال باز شاهد رکورد تورمی خواهد بود.
آمارهای موجود نشان می‌دهد از ۴۲ سال محاسبه تورم کشور از سال ۱۳۱۶ تا سال ۱۳۵۷، یعنی در ۴۲ سال اعلام رسمی نرخ تورم، حدود ۶۹ درصد از سال‌ها نرخ تورم تک‌رقمی و کمتر از ۱۰ درصد بوده است و در ۳۱ درصد سال‌ها نرخ تورم ۱۰ درصد و بالاتر بوده است. اما از سال ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴، یعنی ۴۷ سال بعدی فقط ۵.۸ درصد سال‌ها نرخ تورم تک‌رقمی و کمتر از ۱۰ درصد بوده و ۵.۹۱ درصد از سال‌ها نرخ تورم دو‌رقمی و بالاتر از ۱۰ درصد بوده است.
جالب است دقت کنیم که از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۷ فقط پنج بار و یعنی ۹.۱۱ درصد سال‌ها نرخ تورم بالاتر از ۲۰ درصد بوده است. اما از سال ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴ حدود ۲۳ سال یعنی ۹.۴۸ درصد از سال‌ها نرخ تورم بالای ۲۰ درصد بوده است.
به سخن دیگر یعنی ملت ایران در ۴۷ سال اخیر تعداد سال‌های تورمی بیشتری را تجربه کرده و از نظر تورم دورقمی نیز نسبت بیشتری تورم بالای ۲۰ درصد را تجربه کرده است. تورم زیاد به صورت نگران‌کننده‌ای زندگی بخش بزرگی از شهروندان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. تورم موجب می‌شود‌ افزون بر نیازهای خوراکی و غذایی ضروری برای همه شهروندان در تمام گروه‌های سنی، نیازهای بهداشتی، درمانی، مسکن و دیگر نیازهای اقتصادی و نیز نیازهای فرهنگی، رفاهی و روانی شهروندان به صورت معقولی برطرف نشده و به این ترتیب پیامدهای مخربی بر جای بگذارد و ناکامی‌های مستمر موجب تشدید فقر و شکاف میان اقشار مختلف شده و در نهایت به تشدید نارضایتی‌های اجتماعی و سیاسی منجر شود. تورم همچنان در این روزها کام ملت ایران را بیش از پیش تلخ کرده و عرصه زندگی را برای شهروندان ایرانی دشوار و سخت کرده است. همچنان تورم یکی از معضلات و گره‌های اساسی اقتصاد کشور است که نیازمند گره‌گشایی اساسی است. اگر جنگ و تهاجم خارجی موجب ازدست‌رفتن بسیاری از فرصت‌های شغلی برای گروهی از شهروندان ایرانی شده و به این ترتیب این دسته پرشمار از ایرانیان با بیکاری و تهدید فقر مواجه شده‌اند، افزایش نرخ تورم هم این دسته و هم دیگر ایرانیان را با فشارهای دوچندانی روبه‌رو کرده است. آیا راهی برای گذر از این چرخه معیوب تورم وجود دارد که هستی و زندگی بسیاری از ایرانیان را با تهدید روبه‌رو کرده است؟


شرق

ارسال نظر