وزارت دفاع انگلیس امروز (پنجشنبه) در بیانیهای مشترک با فرانسه و شماری از کشورهای همسو اعلام کرد که آنچه پیشتر بهعنوان یک مأموریت چندملیتی برای تنگه هرمز مطرح شده بود، در این مرحله صرفاً از «حمایت سیاسی» برخوردار است و اجرای آن تنها زمانی ممکن خواهد بود که محیط مساعد فراهم شود.
بر پایه این بیانیه، انگلیس و فرانسه که ریاست نشست وزیران دفاع و نمایندگان ۳۸ کشور را در ۱۲ مه برعهده داشتند، مأموریت مورد نظر را مستقل و کاملاً دفاعی توصیف کرده و مدعی شدهاند که هدف آن حمایت از کشتیرانی غیرنظامی، اطمینانبخشی به شرکتهای تجاری و انجام عملیات پاکسازی مین است. اما در متن بیانیه تصریح شده است که این مأموریت تنها در صورت فراهم بودن شرایط و در چارچوب حقوق بینالملل و قوانین اساسی ملی کشورها دنبال خواهد شد.
بیانیه تازه لندن و پاریس از این جهت حائز اهمیت است که برخلاف ادبیات پر سر و صدای روزهای گذشته درباره ائتلافسازی دریایی و نمایش توان نظامی در اطراف تنگه هرمز، اکنون بر چند قید محدودکننده درباره حمایت سیاسی به جای تعهد عملیاتی، محیط مساعد به جای ورود فوری به صحنه، روندهای پارلمانی به جای تصمیمگیری یکپارچه و ادعای تفکیک این مأموریت از «هر کارزار نظامی دیگر» به جای پیوند آشکار با بحرانآفرینی آمریکا و رژیم صهیونیستی در منطقه تاکید دارد.
در بخش دیگری از بیانیه آمده است که این مأموریت از هر کارزار نظامی دیگر متمایز خواهد بود و کانالهای ارتباطی و رفع تعارض با همه دولتها و شرکای مرتبط را حفظ خواهد کرد. لندن و پاریس همچنین تاکید کردهاند که این مأموریت مکمل تلاشهای دیپلماتیک و کاهش تنش است و دیپلماسی همچنان محور اصلی تمرکز باقی میماند. این ادبیات در عمل نشان میدهد که غرب میکوشد پس از موج اولیه تهدید و مانور نظامی، طرح خود را در قالبی کمهزینهتر، مبهمتر و مشروطتر بازتعریف کند.
این عقبنشینی آرام در حالی صورت میگیرد که مقامهای جمهوری اسلامی ایران در روزهای گذشته بارها درباره پیامدهای نظامیسازی تنگه هرمز و تلاش برای تغییر صورت مسئله هشدار دادهاند. کاظم غریبآبادی معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در واکنش به تحرکات انگلیس و فرانسه، تأکید کرده بود که استقرار ناوهای فرامنطقهای در اطراف تنگه هرمز با ادعای حفاظت از کشتیرانی، به معنای تشدید بحران و نظامیسازی یک آبراه حیاتیاست.
غریبآبادی همچنین هشدار داده بود که چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح، «صرفاً جمهوری اسلامی ایران میتواند امنیت را در این تنگه برقرار کند» و ایران به هیچ کشوری اجازه نخواهد داد در این قبیل امور دخالت کند. او در همان موضعگیری، به انگلیس و فرانسه توصیه کرده بود که اوضاع را پیچیدهتر نکنند.
معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه در موضعی دیگر، تلاش آمریکا و برخی همراهان آن برای طرح پیشنویسی درباره تنگه هرمز در شورای امنیت را اقدامی برای «جابهجایی صورت مسئله» دانست و تصریح کرد که این روند، پیامدهای یک تجاوز نظامی و محاصره غیرقانونی را به پروندهای علیه کشوری تبدیل میکند که خود هدف تهدید، فشار و حمله قرار گرفته است.
وی با تأکید بر اینکه «آزادی کشتیرانی» یک اصل حقوقی محترم است، هشدار داد که این اصل را نمیتوان گزینشی، سیاسی و جدا از منشور ملل متحد تفسیر کرد. این موضع، مستقیماً ادبیات غرب را که بدون اشاره به ریشه بحران (تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران) میکوشد موضوع را به مسئلهای صرفاً فنی درباره عبور و مرور کشتیها تقلیل دهند، به چالش میکشد.
پیشتر وزارت دفاع انگلیس اعلام کرده بود که جان هیلی وزیر دفاع این کشور و کاترین ووترین وزیر نیروهای مسلح فرانسه، نشست وزیران دفاع و نمایندگان بیش از ۴۰ کشور را درباره تنگه هرمز برگزار کردهاند. لندن در همان مرحله مدعی شده بود که قصد دارد ناوشکن، جنگنده، سامانههای مقابله با پهپاد و تجهیزات مینروبی را برای مأموریت ادعایی در منطقه در نظر بگیرد. با این حال، متن بیانیه تازه نشان میدهد که میان نمایش اولیه قدرت و امکان اجرای عملی چنین طرحی فاصله قابل توجهی وجود دارد.
تأکید بر «حمایت سیاسی»، «محیط مساعد»، «روندهای پارلمانی» و «ملاحظات ملی» نشان میدهد که حتی میان کشورهای همسو با لندن و پاریس نیز اراده قطعی و فوری برای ورود به یک مداخلهجویی پرهزینه در یکی از حساسترین آبراههای جهان شکل نگرفته است.
تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و هرگونه تنشآفرینی در این منطقه میتواند پیامدهای گستردهای برای تجارت جهانی، بازار انرژی و امنیت منطقه داشته باشد. جمهوری اسلامی ایران همواره تأکید کرده است که امنیت این آبراه راهبردی باید در چارچوب همکاری کشورهای منطقه و بدون مداخله نیروهای فرامنطقهای تأمین شود. از این منظر، بیانیه تازه انگلیس و فرانسه بیش از آنکه نشانه عزم عملیاتی غرب باشد، بازتاب احتیاط فزاینده در برابر هشدارهای ایران و نگرانی از تبدیل یک مأموریت ادعایی به بحرانی گستردهتر در منطقه است.
غرب همچنان میکوشد زیر پرچم آزادی کشتیرانی، نقش خود در شکلگیری بحران را پنهان کند، اما عقبنشینی آرام در ادبیات رسمی لندن و پاریس نشان میدهد که هزینههای مداخلهجویی در تنگه هرمز، دستکم در این مرحله، از محاسبات تبلیغاتی اولیه فراتر رفته است.