نورنیوز-گروه اجتماعی: وقوع یک سلسله زمینلرزه پیاپی در تهران که کانون آن در حوالی پردیس گزارش شده است شامگاه سهشنبه 22 اردیبهشت 1405 بخشهای گستردهای از پایتخت و مناطق همجوار در استانهای تهران و مازندران را به لرزه درآورد.
این تکانهای متوالی در تهران، ابتدا با یک لرزش کوچک بهبزرگی 3.4 ریشتر در ساعت 20:41 آغاز شد اما در ساعت 23:46، با زلزله نسبتاً شدید 4.6ریشتری پایتخت در عمق 10کیلومتری زمین به اوج خود رسید و با چندین پسلرزه دیگر تا بامداد چهارشنبه تداوم یافت، این زلزله تهران بهویژه در بخشهای وسیعی از شرق و شمال پایتخت، ورامین، پاکدشت و کرج کاملاً احساس شد.
وقوع این زمینلرزه پایتخت، همزمان با وزش طوفان شدید 55 کیلومتر بر ساعتی در تهران و قطعی برق در برخی مناطق پایتخت همراه شد.
در پی این زلزله نسبتاً شدید تهران، بسیاری از شهروندان سراسیمه از خانهها خارج شده شب را در فضاهای باز سپری کردند. خوشبختانه بنا بر گزارش رسمی سازمان آتشنشانی تهران، اورژانس و جمعیت هلال احمر، این زلزله هیچگونه خسارت جانی یا مالی مستقیمی در پایتخت بهجای نگذاشته است و در زمان حاضر تمامی نیروهای امدادی و ایستگاههای آتشنشانی تهران در آمادهباش صددرصدی قرار دارند.
زلزله دیشب تهران بهروایت آمار؛ ساعت وقوع، عمق و بزرگی لرزهها
تحلیل ساختاری و آماری دادههای استخراجشده از پایگاه داده مرکز لرزهنگاری کشوری و مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، وقوع یک خوشه لرزهای متراکم (Seismic Swarm) یا توالی "پیشلرزه ـ لرزش اصلی ـ پسلرزه" را در پهنه ساختاری پردیس تثبیت میکند.
بررسی ساعتهای ثبتشده برای این 8 زلزله در تصویر سایت دانشگاه تهران نشان میدهد که زمانها بر اساس ساعت هماهنگ جهانی (UTC) نوشته شدهاند. برای تبدیل آنها به وقت رسمی ایران، کافی است 3 ساعت و نیم به این زمانها اضافه کنیم؛ با این کار، ساعت وقوع زلزلهها دقیقاً با اخبار و گزارشهای میدانی دیشب هماهنگ میشود.
این زنجیره زلزلهها، با لرزش اصلی و شدیدتر بهبزرگی M_w=4.6 در اواخر شب سهشنبه 22 اردیبهشت آغاز شد و در ادامه، پسلرزههای متوالی برای جابهجایی و آرام شدن لایههای درونی زمین، تا بامداد چهارشنبه 23 اردیبهشت ادامه پیدا کرد.
جدول زیر کاتالوگ بازسازیشده و دقیق زمینلرزههای ثبتشده در این بازه زمانی را همراه با تبدیل زمان جهانی به زمان رسمی ایران نمایش میدهد:
تحلیل توزیع عمقی رویدادها نشان میدهد که کل این خوشه لرزهای در عمقهای کم پوسته بین 8 تا 10 کیلومتری رخ داده است. این عمق کم، عامل اصلی بالا بودن شدت لرزشهای احساسشده در سطح زمین و گستردگی شعاع احساس آن در مراکز استانها و شهرهای اقماری پایتخت نظیر کرج، ورامین، پاکدشت و شهر قدس بوده است.
اما شاید بپرسید چرا در اخبار اولیه، بزرگی زلزله تهران 3.4 ریشتر اعلام شد و بعد مرکز لرزهنگاری آن را به 4.6 ریشتر افزایش داد؟ این اختلاف به این دلیل است که دستگاههای خودکار در همان لحظه اول زلزله، براساس امواج سطحی زمین یک تخمین اولیه و سریع میزنند که رقم 3.4 ریشتر را نشان میداد،
اما دقایقی بعد، با رسیدن امواج عمیقتر زمین به ایستگاههای لرزهنگاری دورتر و محاسبه دقیقتر توسط کارشناسان، مشخص شد که بزرگی واقعی زلزله دیشب تهران 4.6 ریشتر بوده است و به همین دلیل رقم اولیه اصلاح شد.
گسل «مشا» چگونه پایتخت را تهدید میکند؟
منطقه شرق تهران و شهرهای پردیس، بومهن و رودهن در یکی از فعالترین و خطرناکترین بخشهای زمینساختی رشتهکوه البرز قرار گرفتهاند. عامل اصلی زلزلههای این منطقه، فعالیت گسل «مُشا» است که با طولی بین 200 تا 400 کیلومتر، فعالترین گسل جنوب البرز بهشمار میرود و توانایی ایجاد زلزلههای بسیار شدیدی در حد بالای 7 ریشتر را دارد.
تاریخ نشان میدهد که در سال 1830 میلادی، زلزله وحشتناکی بهبزرگی تخمینی 7.1 ریشتر بهدلیل حرکت همین گسل رخ داد و مناطق دماوند، شمیرانات و شرق تهران را کاملاً ویران کرد. اکنون با گذشت نزدیک به 196 سال از آن زلزله و تجمع مداوم فشار در اعماق زمین، این گسل در وضعیت بحرانی و آماده انفجار انرژی قرار گرفته است.
چیزی که وضعیت پردیس را بسیار پیچیدهتر و خطرناکتر میکند، رسیدن انتهای شرقی «گسل شمال تهران» به «گسل مشا» در فاصله 10کیلومتری شمال پردیس (حوالی روستای کلان لواسانات) است، این محل برخورد، یک «گره تکتونیکی» (Tectonic Knot) یا زون تلاقی را به وجود آورده است.
گره تکتونیکی چیست؟ در اصطلاح زمینشناسی، وقتی دو یا چند گسل بزرگ، فعال و اصلی در مسیر خود به یکدیگر برخورد میکنند و متقاطع میشوند، یک گره تکتونیکی شکل میگیرد.
این نقطه تلاقی درست مانند یک مَفصل یا پیچ محکم، مانع حرکت آزادانه لایههای زمین میشود، در نتیجه، فشارهای عظیمی که ناشی از حرکت صفحات زمین است، در این نقطه قفل میشود و تمرکز تنش و فشار در آن به حداکثر میزان ممکن میرسد،
بهدلیل همین تجمع فوقالعاده فشار، این نقطه براساس تحقیقات 50 سال اخیر، فعالترین زون لرزهای استان تهران است و بیشترین تعداد زلزلههای کوچک و خوشهای در آن رخ میدهد.
علاوه بر فشارهای حرکت زمین، یک عامل دیگر نیز این گسلها را تحریک میکند؛ حرکت مواد مذاب (ماگما) در زیر قله آتشفشانی دماوند باعث تغییر فشار مایعات و آبهای زیرزمینی در میان سنگها میشود. این تغییر فشار، اصطکاک سنگهای گسل را کاهش میدهد و روند آزادشدن ناگهانی انرژی را سریعتر میکند.
در نهایت، وقوع زلزلههای پیدرپی اخیر با بزرگی بین 2 تا 4.6 ریشتر در این گره تکتونیکی، اگرچه بخش کوچکی از انرژی انباشتهشده را تخلیه میکند، اما از نظر علم زمینشناسی میتواند نشانهای از بیدار شدن این گسل خفته و پیشدرآمدی برای یک گسیختگی و زلزله بزرگتر در آینده باشد.
کالبدشکافی مخاطرات جانبی زلزله تهران
مخاطرات ناشی از سلسله زمینلرزههای پردیس تنها به شتاب مبنای طرح در سنگکف محدود نمیشود، بلکه بارگذاری شدید جمعیتی و ویژگیهای زمینشناسی سطحی منطقه، ابعاد ریسک کالبدی را بهطور چشمگیری افزایش داده است.
دشت پردیس عمدتاً از رسوبات آبرفتی ناهمگن و نیمهتراکم تشکیل شده است، این ساختار سطحی سست مسبب بروز پدیده «اثر ساختگاهی» (Site Effect) است که با کاهش سرعت امواج برشی ژئوفیزیکی، دامنه و شتاب افقی تکانها را در سطح زمین بزرگنمایی میکند و دلیل اصلی احساس شدید لرزشها توسط ساکنان فازهای مختلف شهری پردیس بر همین مبنا استوار است.
آسیبپذیری کالبدی منطقه با ساختوسازهای مسکونی گسترده، بهویژه پروژههای بلندمرتبه مسکن مهر در فازهای مختلف و توسعه شهری در ارتفاعات و دامنههای تند همبستگی مستقیم دارد. این سازهها بهدلیل استقرار در حریم نزدیک گسل (Near-field Zone) در معرض شتابهای قائم بسیار شدید ناشی از زلزلههای با عمق کم قرار دارند که پایداری پی و اجزای سازهای آنها را به چالش میکشد.
از سوی دیگر، پایداری شیبها و مخاطرات ژئوتکنیکی ثانویه در امتداد شریانهای حیاتی پهنه شرق تهران یک تهدید جدی بهشمار میرود. محور مواصلاتی تهران ـ پردیس بهدلیل برشهای مهندسی ترانشهها، عبور از زونهای خردشده تکتونیکی و حساسیت بالا به بارندگیهای بهاری، بهشدت مستعد رانش زمین و زمینلغزشهای ناگهانی است.
تکانهای ناشی از هجوم لرزهای اخیر، پایداری برشی این دامنهها را فرسوده کرده و ریسک انسداد شریانهای مواصلاتی پایتخت به شرق کشور را در صورت وقوع رویدادی بزرگتر بالا برده است.
همافزایی مخاطرات چندگانه و تحلیل عملکرد مدیریت بحران
یکی از شاخصترین ابعاد بحران لرزهای 22 اردیبهشت، تلاقی و همافزایی آن با پدیدههای حاد جوی در سطح استان تهران بود که ارزیابی خطرپذیری را وارد فاز ریسکهای چندگانه (Multi-hazard Risks) نمود.
همزمان با آغاز نخستین تکانهای لرزهای، جبهه هوایی ناپایداری منجر به وقوع طوفانی شدید با سرعت 55 کیلومتر بر ساعت همراه با گردوخاک غلیظ در پایتخت و نواحی شرقی شد که قطع گسترده شبکه توزیع برق در شهرستان دماوند و مناطقی از تهران نظیر خیابان ولیعصر را رقم زد.
ستاد مدیریت بحران شهرستان پردیس و 138 ایستگاه آتشنشانی تهران بلافاصله به حالت آمادهباش صددرصدی درآمدند و اکیپهای ارزیاب عملیاتی را به مناطق کانونی اعزام کردند.
زلزلههای پیدرپی دیشب تهران یک هشدار به ما داد که باید هرچه زودتر خود را برای حوادث احتمالی و بزرگتر کاملاً آماده کنیم. با توجه به اینکه گسلهای خطرناک شرق پایتخت فعال هستند و فشار زیادی در اعماق آنها جمع شده است، باید اقدامات حیاتی را در سه سطح مختلف انجام دهیم:
1. اولین و مهمترین کار این است که دستگاههای زلزلهنگاری و شتابنگاری پیشرفتهتری در مناطق شرقی تهران نصب شوند تا کوچکترین تکانهای لایههای زمین و حتی تغییرات درونی آتشفشان دماوند را بهصورت لحظهای و آنلاین گزارش کنند.
2. باید تمام برجها و مجتمعهای مسکونی پرجمعیت در شرق پایتخت از نظر مهندسی و میزان مقاومت در برابر تکانهای شدید افقی و عمودی زلزله دوباره ارزیابی شوند، همچنین، کوهها و دامنههای اطراف جادههای اصلی (مانند جاده تهران ـ پردیس) باید با روشهای مهندسی محکم شوند تا بر اثر زلزله یا بارانهای بهاری ریزش نکنند و راههای ارتباطی پایتخت بسته نشود.
3. سیستمهای توزیع برق و انرژی پایتخت باید بهگونهای تقویت شوند که همزمان با طوفان یا زلزله بهسادگی قطع نشوند و شهر در تاریکی فرو نرود، علاوه بر این، باید مکانهای امن و مجهزی برای اسکان اضطراری مردم در نزدیکی محل زندگیشان ساخته شود تا در صورت بروز بحران، مردم فضایی امن برای پناه گرفتن داشته باشند و امدادرسانی به بهترین شکل مدیریت شود.