نورنیوز-گروه اجتماعی: یک روانشناس با بیان اینکه بر اساس تجارب بالینی، مهمترین عامل در کاهش یا افزایش اضطراب، والدین هستند، اظهار کرد: مواردی نظیر کنترل بیش از حد، حمایت فوقالعاده (افراطی)، مدلسازی و تقویت اضطراب اجتماعی، داشتن باورهای منفی در مورد کودکان، کمبود عواطف گرم و مثبت، عدم پذیرش کودک، انتقاد دائمی و وجود تعارض در محیط خانواده، همگی از جمله علتهای اساسی بروز اضطراب در کودکان از ناحیه والدین محسوب میشوند.
داوود فتحی در پنجاهمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «در میدان» با عنوان «تکنیکهای کنترل و مدیریت اضطراب کودکان در شرایط بحرانی» که به همت جهاد دانشگاهی قم با همکاری اداره مشاوره و مددکاری معاونت فرهنگی و اجتماعی فرماندهی انتظامی استان همدان و کانون روان شناسان استان قم به صورت مجازی برگزار شد، با تأکید بر اهمیت شناسایی و درک ماهیت اضطراب در حوزه روانشناسی، اظهار کرد: کیسهای اضطرابی از آن دست مواردی هستند که بیشترین سهم مراجعات را در هر مرکز مشاورهای به خود اختصاص میدهند و بر همین اساس، شناسایی، درک و فهم متقابل اضطراب به عنوان یک روانشناس، جزء مهارتهای بنیادی و حیاتی محسوب میشود.
دستهبندی نشانهها و علائم بروز اضطراب
وی با بیان اینکه نشانههای اضطراب به طور کلی به سه دسته جسمانی، شناختی و رفتاری تقسیم میشوند، گفت: به طوری که علائمی نظیر افزایش ضربان قلب، خستگی، تهوع، تنگی نفس و تعریق در زمره نشانههای جسمانی قرار میگیرند و در کنار آن، فرد با فکر وحشت، افکار اذیتکننده و یکسری علائم رفتاری خاص روبرو میشود.
این روانشناس با اشاره به اینکه باید توجه داشت که یکسری از ترسها در طول دوران رشد کودکان طبیعی هستند و در سنین مختلف به اشکال گوناگون بروز میکنند، تصریح کرد: باید میان استرس عادی که باعث عملکرد بهینه میشود و استرس شدید که منجر به اضطراب میشود، تمایز قائل شد.
فتحی با بیان اینکه در دانش روانشناسی، تستهایی وجود دارد که وجود اضطراب در کودکان را آشکار میکند که از آن جمله میتوان به تست HTP یا ترسیم خانواده اشاره کرد، بیان کرد: در این تست، کودک با ترسیم آدمک به شکلی که در آن خطخطی کردن، پاک کردن مداوم، درشت کشیدن چشمها و یا کشیدن دست و پاها به صورت خبردار دیده شود، اضطراب خود را نشان میدهد.
وی در ادامه افزود: از سوی دیگر، دستهای از اختلالات تحت عنوان «اختلالات بیرونیساز» وجود دارند که در آنها والد، معلم یا روانشناس کاملاً نمود بیرونی اختلال را مشاهده میکنند که اختلال بیشفعالی و اختلال سلوک از نمونههای بارز آن هستند.
پیامدهای عدم درمان و تفاوت انواع استرسها
این روانشناس گفت: آمارها نشان میدهد نیمی از کودکان اضطرابی مستعد گرایش به مواد هستند و اساساً این اختلال باعث بروز مشکلات عملکردی در مدرسه شده و روابط والد-فرزندی را تحت تأثیر قرار میدهد، ضمن اینکه باید دانست در این زمینه چیزی به عنوان درمان خودبهخودی وجود ندارد.
فتحی با بیان اینکه در مبحث آسیبشناسی، دو مقوله استرس پس از سانحه و استرس حاد مطرح است، اظهار کرد: استرس پس از سانحه زمانی رخ میدهد که فرد در معرض یک حادثه تروماتیک قرار گرفته و دائم به آن فکر میکند، اما در استرس حاد، فرد در معرض استرسهای مداوم قرار گرفته و آسیب میبیند.
وی در ادامه با اشاره به اختلال وحشت زدگی اضافه کرد: همچنین در اختلال وحشتزدگی، فرد از موضوعی خاص میترسد و دچار حملات پنیک و تنگی نفس میشود که در این موارد مداخله دارویی نیز ضرورت مییابد.
این روانشناس با اشاره به آمارهای شیوع اختلالات اضطرابی در کودکان و نوجوانان گفت: بر اساس آمارهای موجود، اضطراب جدایی بین ۳.۵ تا ۱۲.۵ درصد از کودکان را درگیر میکند که این میزان در دختران کمی بیشتر است؛ همچنین اضطراب تعمیمیافته بین ۲.۹ تا ۱۲.۴ درصد شیوع دارد که معمولاً در میان دختران و پسران مشترک بوده و در دوره نوجوانی شایع است.
وی افزود: هراس اجتماعی نیز از ۱.۱ تا ۶.۳ درصد در بین دختران و پسران و بهویژه در نوجوانان دیده میشود و هراس خاص بین ۳.۵ تا ۹.۲ درصد در کودکان و نوجوانان شیوع دارد.
فتحی ادامه داد: وسواس در میان پسران کمتر و در میان نوجوانان بیشتر است و اختلال وحشتزدگی حدود ۴.۱۰ درصد شیوع دارد که در میان دختران بیشتر دیده میشود؛ در نهایت اختلال استرس پس از سانحه بین ۱ تا ۳ درصد برآورد شده است که مجموع این آمارها نشان میدهد بین حداقل ۱۵ تا حداکثر ۵۰ درصد از کودکان و نوجوانان، تجربههای اضطرابی را پشت سر میگذارند.
این روانشناس گفت: سازمان بهزیستی طرحی را تحت عنوان غربالگری اضطراب در مهدهای کودک اجرا میکند، هرچند که بیشترین مقاومت والدین معمولاً در همین حوزه اضطراب کودکان مشاهده میشود.
وی در ادامه با اشاره به طرح «غربالگری نماد» افزود: طرح دیگری نیز توسط آموزش و پرورش به نام «غربالگری نماد» اجرا شده است که در آن، از پایه اول تا ششم معلمان به آیتمهای مربوط به دانشآموزان پاسخ میدهند و از پایه هفتم تا یازدهم، خود دانشآموزان به سوالات پاسخ میگویند.
نقش رفتارهای والدگری در تشدید اضطراب کودکان
فتحی تصریح کرد: خروجی این طرح به صورت پروفایلهای رنگی (سبز، نارنجی و قرمز) وضعیت دانشآموز را مشخص میکند که در صورت قرمز بودن وضعیت، والدین ملزم به ارجاع فرزند خود به مرکز مشاوره هستند؛ این طرح که اهمیت بسیار زیادی دارد، در تمام مدارس کشور به اجرا درآمده است.
این روانشناس با اشاره به عوامل مؤثر بر ایجاد اضطراب در کودکان گفت: علتشناسی اضطراب بر اساس سه عامل اصلی صورت میگیرد؛ عامل اول خلقوخو و وراثت است، به این معنا که اگر والدین اضطرابی باشند، احتمال اضطرابی شدن کودک افزایش مییابد و آگاهی از این نکته میتواند به کاهش اضطراب کمک کند.
وی در ادامه اضافه کرد: عامل دوم تجارب اولیه در تعامل با والدین است و عامل سوم به رویدادهای خاص زندگی بازمیگردد؛ در واقع اگر زمینه وراثت و والدین اضطرابی وجود داشته باشد، با وقوع حوادث اضطرابآمیز، کودک دچار اضطراب میشود. بر اساس تجارب بالینی، مهمترین عامل در کاهش یا افزایش اضطراب، خود والدین هستند.
رویکردهای درمانی و تکنیکهای کنترل اضطراب
این روانشناس گفت: درمان اضطراب در کلیت خود بر محور «مواجهه» استوار است که شامل دو گام اساسی «آموزش و آشناسازی سلسلهمراتبی با هیجانات» و سپس «مواجهه عملی» است.
وی با اشاره به رویکرد های درمانی اضطراب کودکان بیان کرد: فرآیند درمان با ملاقات با کودک و سپس ملاقات با والدین آغاز میشود و راهکارهایی همچون برقراری ارتباط با کودک یا دانشآموز، صحبت کردن و پرسش درباره نگرانیهای او در اولویت قرار دارد.
فتحی در پایان با اشاره به تکنیکهای کنترل اضطراب، اظهار کرد: چنانچه سطح اضطراب کودک به حدی باشد که قابل کنترل نباشد، فرد به روانپزشک ارجاع داده شده و دارو درمانی آغاز میشود. همچنین تکنیکی تحت عنوان «شناخت علائم بدنی» وجود دارد که در آن استفاده از بازیهای عروسکی، تمرین ماکارونی، تنفس عمیق و روشهای حواسپرتکن در کاهش و کنترل اضطراب بسیار مفید واقع میشوند.